۱-۹ حدود قلمرو تحقيق ۹
۱-۱۰ روش تحقيق ۹
فصل دوم- مباني نظري تحقيق
۲-۱ مختصري در باب قرآن مجيد۱۱
۲-۲ تأثير قرآن بر فرهنگ بشري۱۱
۲-۳ بهره هاي زبان و ادبيات فارسي از قرآن۱۲
۲- ۴ زمينه ها و پيشينه ي اثرپذيري شاعران ونويسندگان از قرآن ۱۲
۲-۵ شيوه ها و گونه هاي اثرپذيري از قرآن۱۳
فصل سوم- مروري بر زندگي و آثار خواجه عبدالله انصاري
۳-۱ نگاهي اجمالي به اوضاع سياسي و فرهنگي هرات۱۶
۳-۲ جايگاه خواجه عبدالله انصاري در ادب فارسي۱۸

۳-۲-۱ تولد خواجه عبدالله۱۸
۳-۲-۲ تبارنامه، نام و القاب خواجه عبدالله۱۹
۳-۲-۳ دوران کودکي خواجه عبدالله۲۱
۳-۲-۴ دوران نوجواني خواجه عبدالله۲۲
۳-۲-۵ دوره جواني و به سوي کمال۲۳
۳-۲-۶ سال هاي رنج ومشقّت۲۴
۳-۲-۷ سال هاي موفّقيّت و پيشرفت۲۵
۳-۲-۸ نزاع با بدعت گزاران۲۶
۳-۲-۹ واپسين سال هاي زندگي خواجه۲۶
۳-۳ آثار و تأليفات خواجه عبدالله۲۷
۳-۴ مشرب فکري خواجه عبدالله۲۹
۳-۵ مذهب ديني و تعصّب خواجه عبدالله۳۰
۳-۶ عوامل رواج تصوّف۳۱
۳-۷ سفرهاي خواجهعبدالله۳۲
۳-۸ نثر خواجه عبدالله۳۳
۳-۹ استادان خواجه عبدالله۳۴
۳-۱۰ پيران خواجه عبدالله۳۵
۳-۱۱ تفسير پژوهي خواجه عبدالله۳۸
۳-۱۲ شعر و ادب خواجه عبدالله۴۰
فصل چهارم- بازتاب مفاهيم وآيات قرآن در مناجات نامه
۴-۱مقدمه۴۳
۴-۲ بازتاب مفاهيم آيات قرآني در مناجات هاي خواجه عبدالله۴۴
فصل پنجم- نتيجه گيري و پيشنهادها
۵-۱ نتيجه گيري۱۳۰
۵-۲ پيشنهاد ها۱۳۱
منابع و مآخذ۱۳۲
چكيده انگليسي۱۳۵
چکيده
قرآن کريم در طول تاريخ موثق ترين سخن اعتقادي براي مسلمانان بوده است. از اين جهت مفسّرين و محدّثين در حفظ و تداوم ميراث آن کوشيده اند. شعرا و نويسندگان نيز به دليل استوار ساختن و فصاحت کلام خويش از آن بهره جسته اند . پژوهش حاضر تلاشي است که به بررسي سبکي مناجات نامه خواجه عبدالله انصاري – پير هرات – و استخراج آياتي از قرآن مي پردازد که خواجه عبدالله در مناجات هايش به طور مستقيم وغير مستقيم به کار برده است تا روح عرفاني رازها و زيبايي هاي اين اثر بيشتر هويدا شود . در آغاز ، در باب بستري که چنين آثاري در آن پديد آمده سخن مي رود . زندگي، احوال و آثار خواجه عبدالله انصاري ، مشرب فکري اش و اوضاع سياسي و اجتماعي هرات مورد بحث قرار مي گيرد .و سخن تا بدانجا پيش مي رود که مناجات نامه خواجه عبدالله مانند ساير آثارش مشحون از مضامين عرفاني و مفاهيم قرآني است که با نظمي مليح و نثري فصيح در هم آميخته است و آهنگ خوش کلام و معاني بلند عرفاني را در قالب نثري مسجّع بيان داشته و حقّ قلم را در ارايه ي يک نيايش زيبا ادا نموده است ، اين امر باعث پيدايي و نگارش آثاري چون گلستان سعدي و بهارستان جامي گرديده است .
در پايان نامه ي حاضر با استناد به قرآن و روش کتابخانه اي انجام شده بيش از صد مناجات خواجه که متأثر ازآيات قرآني بوده مورد بررسي قرار گرفته و يافته هاي آن به صورت توصيفي ارائه گرديده است .
کليدواژه ها : قرآن ،مفاهيم قرآني،خواجه عبدالله انصاري، مناجات نامه
فصل اول
کليات
۱-۱ مقدّمه
قرن چهار و نيمه ي اول قرن پنجم از مهم ترين دوره ي ادوار تمدّن اسلامي قابل توجّه و مطالعه است . اين عصر که بايد آن را عصر طلايي تمدّن اسلامي ايران دانست دوره ي استحصال ايرانيان از کوشش هاي متمادي خود در دو قرن گذشته براي بازيافتن استقلال کامل و بهر ه برداري از کوشش هاي علمي و ادبي براي داشتن علما و ادباي درجه اول و دوره ي شگفتي نظم و نثر فارسي است. در اواخر اين دوره ي درخشان علم و ادب و آزادي افکار بود که مقدمات غلبه ي حکومت هاي غير ايراني نژاد فراهم آمد و دوران جديدي در کشور ما که به دوره ي غلبه ي سياسي ديني معروف ست ، آغاز شد . در همين دوران دنباله تعليمات تصوّف اسلامي که در آغاز امر نوعي از زهد و پشمينه پوشي و ترک دنياوي بود و سپس به صورت مکتبي است نحوه ي تفکر در شناخت حقايق عالم وجود و شهود عيني هستي مطلق در آمد ، ادامه داشت و مردان بزرگي از ميان صوفيان در خراسان و ديگر نواحي ايران برخواستند. خواجه عبدالله انصاري يکي از بزرگ مرداني بود که در اين دوران توانست با بهره گيري از عرفان اسلامي که دقيقاً مبتني بر آيات و روايات ديني بود در ادبيات و نثرهايش بهره بجويد و با خلق آثار پر مضامين عرفاني سهمي چشم گير در زبان ادبيات فارسي داشته باشد . پژوهشي حاضر تلاشي است ناچيز براي استخراج آياتي از قرآن مجيد که پير روشن ضمير ما در کتاب مناجاتنامه خود به صورت غير مستقيم به کار برده است تا روح عرفاني ، رازها و زيبايي هاي اين اثر بيشتر هويدا گردد و در ۵ فصل تدوين شده است . در فصل اول به کليلت تحقيق اشاره شده و در آن با طرح سئوالاتي هدف اصلي تحقيق بيان و در بخش فرضيه هاي تحقيق به سئوالات پاسخ داده شده است . بخش دوم شامل مباني نظري تحقيق است و در بخش سوم به دوران زندگي ، آثار و تاليفات مشرب فکري ، ديني ، استادان و سفرهاي خواجه عبدالله انصاري پرداخته شده است . بخش چهارم که اصلي ترين قسمت پژوهش مي باشد حاوي مطالبي در خصوص بازتاب مفاهيم آيات قرآني در کتاب مناجات نامه است و بخش پنجم شامل نتيجه گيري پژوهش انجام شده مي باشد . متن مورد استفاده در پژوهش بر اساس کتاب دو جلدي مجموعه رسائل فارسي خواجه عبدالله انصاري دکتر محمد سرور مولايي مي باشد و شماره هاي ارجاع داده شده بر اساس همين نسخه ارائه گرديده است . شايان ذکر است معاني آيات بر اساس کتاب تفسير عرفاني قرآن مجيد خواجه عبدالله انصاري به کوشش حبيب الله آموزگار صورت پذيرفته است .
اين عارف وارسته و آزاده از چهره هاي درخشان سازنده هويّت و معنويت زبان ديني و پارسي به شمار است . از نمونه هاي انديشه ساز که هماره ي تاريخ در کنار سازندگان هويّت فرهنگي که زبان پارسي را به اوج اعلاي خود رسانده اند ، خواهد درخشيد . او از سرمايه هاي تاريخ انديشه ايراني است . از بزرگترين دلسوزان و آموزگاران نيک نهاد ، پاکي درون و برون ، انسان دوستي و آزادگي و شرافت و کرامت انساني است . هر بند از سخنان او – هر چند کوتاه و موجز و مختصر – دفتري از انديشه و تفکّر به روي انسان مي گشايد . از نمونه هاي خلّاقيّت هاي هنري ، ادبي ، ديني و آييني در زبان پارسي و تاريخ تصوّف و عرفان ايراني – اسلامي است . مقام او در عرفان و تصوّف ، مقامي والا و قابل اعتناست. او از تأثيرگذاران تجربه هاي عرفاني و سنّت هاي ادبي ، عرفاني ، هنري و فرهنگ پارسي – اسلامي است . او از ميراث داران سده هاي عرفاني پيشين است که به صورت زهد ، عشق و ملامت تبليغ مي شده است . پرتو معنويّت او تا بدان حد است که برخي سخنان او ورد زبان ها و زينت بخش سخنان سخنوران و دعاي مستمندان است . گفتار او آرام بخش روان و روشني ضمير و تسلّاي خاطر علاقه مندان است . آموزه هاي عرفاني او همواره بر آزادگي ، انسان دوستي ، خوش بيني و پاکي روح و روان آدمي بوده است.
پژوهش حاضر تلاشي است ناچيز، براي استخراج آياتي از قرآن مجيد که پير روشن ضمير در کتاب مناجات نامه خود به صورت مستقيم يا به صورت غير مستقيم به کار برده است تا روح عرفاني ، رازها و زيبايي هاي اين اثر بيشتر هويدا گردد و در ۵ فصل تدوين شده است .
در فصل نخست به کليات تحقيق اشاره شده و در آن با طرح سوالاتي هدف اصلي تحقيق بيان و در بخش فرضيه هاي تحقيق به سوالات پاسخ داده شده است.
فصل دوم که شامل مباني نظري تحقيق است به تعاريف و توضيحاتي از لابلاي آثار ادبي و عرفاني اشاره شده است.
در فصل سوم به سير زندگي و آشنايي با آثار و احوال و تحوّلات حاکم بر زمان و مکان و فضاي زندگي نابغه ي زبان پارسي و عرفان ايراني و اسلامي سفر ها، پيران خواجه، مشرب فکري، استاداني که در ترقّي روحي و اخلاقي و سير و سلوک عرفاني بدو ياري رسانده اند، پرداخته شده است. آثار و تأليفات بسياري که خود تأليف نموده ، يا شاگردانش از منبرهايي که رفته جمع آوري کرده و يادداشت برداشته اند.
در فصل چهارم ، که اصلي ترين قسمت پژوهش به شمار مي رود ، کوشش شده است تا به مطالبي در خصوص بازتاب مفاهيم آيات قرآني و جلوه هاي عرفاني در جاي جاي کتاب مناجات نامه و تأثيرهاي خواجه از اسماء وصفات الهي، مفاهيم و مضامين عرفاني و اخلاقي اشاراتي شود .
در فصل پنجم که شامل نتيجه گيري پژوهش انجام شده مي باشد، متن مورد استفاده در پژوهش ،بر اساس کتاب مناجات نامه خواجه عبدالله انصاري ،تصحيح از شهاب الدّين خرّمشاهي وکتاب دو جلدي مجموعه ي رسائل فارسي خواجه عبدالله انصاري ، تحقيق ، تصحيح و تعليقات دکتر محمّد سرور مولايي مي باشد . شماره هاي ارجاع داده شده بر اساس همين نسخه هاارائه گرديده است .
شايان ذکر است که معاني آيات بر اساس کتاب تفسير عرفاني قرآن مجيد خواجه عبدالله انصاري به کوشش حبيب الله آموزگار صورت پذيرفته است .
۱-۲ بيان مسأله
اثر هر نويسنده باز تاب انديشه هاي اوست که ريشه در فرهنگ و تمدن و مشرب فکري او دارد . گذشت روزگار و بالندگي زبان و ادبيات فارسي و پيوند آن با اسلام و کتاب آسماني قرآن ، موجبات ظهور نويسندگاني فراهم گرديد که درونمايه ي آثارشان معارف الهي و مفاهيم قرآني بوده است : ” حضور معاني و آيات قرآني که به صورت پنهاني و آشکار در صنايع ادبي پس از اسلام مي تواند مبيّن اين امر باشد که الفت و قرابت قرآن و ادبيات سر منشاً مضاميني بوده است که جهت بخش بسياري از سبک هاي دوره اي گرديده است ” . ( حلبي : ۱۳۸۹ ، ۱۳ – ۱۲ ) زيرا استفاده از آيات مفاهيم قرآني علاوه براينکه بر جزالت و فصاحت کلام مي افزايد ، آرايش لفظي و معنوي را نيز به دنبال دارد . بنابراين شعرا و نويسندگان به شيوه هاي مختلفي از آيات و مفاهيم قرآني تاثير پذيرفته اند . خواجه عبدالله انصاري از اکابر دوران فقهاي زمان و مفسران بزرگ قرآن در قرن پنجم هجري داراي آثار متعددي از جمله صد ميدان، انوار التحقيق منازل السائرين و….. مي باشد . کتاب بي مثال مناجات نامه ي اوعرصه ي جولان مفاهيم بلند قرآني است که جمله اي از اين کتاب دلنشين و کلام آتشين مي تواند در اعماق وجود انسان نفوذ کند و او را از ورطه ي نابودي بيرون کشد . لذا با توجه به اين که کتاب مناجات نامه مملو و مشهون از مفاهيم قرآني است که به صورت آشکارا و پنهان در کلام خواجه به کار رفته است . مطالعه زيبا شناسي قرآن مي تواند نشان دهنده زيبايي اثر مناجات نامه باشد . اينک به نمونه اي از تاثيرپذيري گزارشي و الهامي از قرآن در مناجات نامه اين پير روشن ضمير مي پردازيم:
الف ) “خداوندا ! يادت چون کنم ، که خود در يادي و رهي را از فراموشي فريادي ، يادي و يادگاري و در يافتن خود ياري ”
که برگرفته آيه ي۱۵۲ سوره ي مبارکه ي بقره به شيوه الهامي است : “فاذکُروني اذکرکُم وَاشکروا لي و لاتکفُرُوِن”.
ترجمه:” پس مرا ياد کنيد تا من شما را ياد کنم و مرا سپاس داريد و در من ناسپاس نباشيد و کفران نعمت نکنيد . ”
خواجه هرات در تفسير آن مي افزايد :
” اين است ياد دوست مهربان ، آسايش دل و غذاي جان ، ياد او گوي است و انسش چوگان ، گل او سوز و شناسايي بوستان ، اين نه ياد زبان است که تو داني ، که آن در درون جان است … ”
ب ) ” الهي ! تو دوستان را به خصمان مي نمايي ، درويشان را به غم و اندوهان مي دهي ، بيمار کني و خود درمان کني . از خاک ، آدم کني و با وي چندان احساس کني ، سعادتش بر سر ديوان کني و به فردوس او را مهمان کني ”
بر گرفته از آيه ي شريفه ي۲۶ از سوره ي مبارکه ي الحجر به شيوه گزارشي است:” وَلقد خلقنا الانسان من صلصال من حماء مسنونِ “
ترجمه : ” ما انسان را از سفال خام و گل خشک و سياه ( = گل لجن بويناک ) آفريديم . ”
در تفسير آن خواجه ي هرات مي افزايد :
” خداوند آدم را از پنج چيز آفريد : از گل و آب و آتش و روشنايي و باد . و حکمت آن در اين است که خداوند همهي خلق را از يک جنسي آفريد : فرشتگان را از نور ، جن را از نار ، و مرغان را از باد و آب ، حشرات را از خاک آفريد ؛ و خلق دريا را از آب و هريک را از جنسي مفرد ؛ و جدا خلق کرد و آدم را از همه ي اين اجناس آفريد و او را تکريم و تشريف داد تا به همه ي مخلوق خداوند و فضيلت و برتري داشته باشد ؛ و همه را مسخّر او گردانيد ، تا او بر همه مسلّط باشد و … ”
۱-۳ پرسش هاي اساسي تحقيق
پرسش هايي که براي ما مطرح است و بر آن شده ايم تا در اين پژوهش به آن ها پاسخ دهيم عبارتند از :
۱- بازتاب جلوه هاي مفاهيم قرآني در مناجات نامه به چه شيوه هايي است ؟
۲ – بهره مندي خواجه عبدالله انصاري از مفاهيم آيات قرآني با مشرب عرفاني او چه تناسبي دارد ؟
۳- استفاده ي خواجه عبدالله انصاري از آيات قرآني در مناجات نامه چه تأثيري در سخن او داشته است؟
۱- سبک و نثر خواجه عبدالله انصاري چه تأثيري بر آثار بعد از او گذاشته است ؟
۱-۴ اهمّيّت و ضرورت تحقيق
با توجه به جايگاه قرآن و روايات اسلامي در ادبيات فارسي و بهره مندي شعرا و نويسندگان از آن به جهت القاء پيام وهدف خود به مخاطب و تاثير مضاعف آن ، مناجات نامه خواجه عبدالله انصاري يکي ازمهم ترين آثاري است که مي تواند با استفاده از اين شيوه گشاينده ي ابواب حکمت الهي بر روي مخاطبين و علاقه مندان باشد . لذا با توجه به گستره ي کار برد آيات در مفاهيم گوناگون ادبي بررسي و تحقيق در اين مورد ضروري به نظر مي رسد .
۱-۵ پيشينه ي تحقيق
در باب سبک و انديشه ي خواجه عبدالله و آثار آن کتاب و پايان نامه هايي وجود دارد امّا اثري که به بررسي مفاهيم آيات قرآني در مناجات نامه ي خواجه عبدالله پرداخته باشد ، تا کنون مشاهده نگرديده است.
۱-۶ اهداف تحقيق
هدف از اين پژوهش بررسي و کشف آياتي از قرآن است باز تاب آن در مناجات نامه قابل مشاهده مي باشد تا دوستداران ادب فارسي با مشرب فکري و ميزان بهره مندي خواجه عبدالله از قرآن شوند و زمينه ي دستيابي به مفاهيم پر رمز و راز مناجات نامه برايشان فراهم گردد تا زوايايي پنهان از مناجات نامه بر روي ادب دوستان گشوده شود .
۱-۷ فرضيّه هاي تحقيق
بازتاب مفاهيم آيات قرآني در مناجات نامه ي خواجه عبدالله بيشتر به شيوه ي تأثير پذيري گزارشي و الهامي است .
آيات و مفاهيم قرآني که بيشتر با مشرب عرفاني او مطابقت داشته ، در کلامش هويدا است .
استفاده از مفاهيم آيات قرآني در مناجات نامه بر تأثير سخن او در مخاطب صد چندان افزوده است.
سبکو نثر مناجات نامه در خلق آثاري چون گلستان سعدي و بهارستان جامي تأثير بسزايي داشته است .
۱-۸ جامعه ي آماري تحقيق
در اين پايان نامه ، کتاب مناجات نامه خواجه عبدالله انصاري که از روي يکي از نسخه هاي معتبر چاپ شده،به عنوان جامعه ي آماري استفاده شده است و ديگر منابع مورد پژوهش در کتاب نامه ي پايان نامه ذکر شده است .
۱-۹ حدود قلمرو تحقيق
در اين پايان نامه ، اثر مناجات نامه خواجه عبدالله مورد بررسي قرار گرفته است و براي استناد بيشتر اين پايان نامه ، ديگر آثار خواجه به ويژه تفسير ادبي و عرفاني قرآن مجيد به طور جدي بررسي و از مطالب آن استفاده شده است .
۱-۱۰ روش تحقيق
اين پژوهش از نوع توصيفي – تحليلي و به روش کتابخانه اي صورت گرفته است . ضمن مطالعه ي منابع اصلي تحقيق پس از فيش برداري به بررسي، تنظيم و طبقه بندي فيش ها پرداخته شده است .

فصل دوم
مباني نظري تحقيق

۲-۱ مختصري در باب قرآن مجيد
“قرآن مجيد کتاب ديني ماست ، معاني و مفاهيم آن در طول ۱۴ قرن از جهات مختلف در حيات فردي و اجتماعي ، تأثير پنهان و آشکارنهاده است. چنانچه امروزه نمي توان جنبه اي از جنبه هاي گوناگون زندگي مسلمانان را ياد کرد که قرآن مجيد و معاني والاي آن به نحو مستقيم و غيرمستقيم، در آن تأثيري نداشته باشد و هر کس در اين باره تأملي بسزا کرده باشد و عناد نورزد، بدرستي اين عقيده اقرار مي دهد. يکي ديگر از بارزترين موارد اين تأثير سروده هاي شاعران و نويسندگان و دبيران است. هر ملّتي به سرمايه هايي اعم از مادي و معنوي مي نازد و يکي از سرمايه هاي جاودانه ما و افتخار آميز ما ايرانيان نيز سروده هاي شاعران و سخنوران و نوشته هاي دبيران و نويسندگان و متکلمان ايراني مسلمان است که بسياري از ابيات و عبارات اين بزرگان را ” اشاره “، ” تلميح “، ” اقتباس “، ” تضمين ” …. تشکيل مي دهد” (حلبي،۱۳۸۹ :۱).
۲-۲ ) تأثير قرآن بر فرهنگ بشري
“تأثير زبان عربي به فارسي از قبيل داد و ستد معمولي زبان ها نيست که به دليل ماهيّت قوي زبان عربي در برخورد با زبان فارسي رخ داده باشد زيرا زبان عربي زبان اقوامي بود که از هر حيث پايين تر از فارسي زبانان بودند بلکه عامل آن را مي توان قرآن و فرهنگ اسلامي دانست که شعاع نور آن ابتدا اعراب و پس از آن زبان احياء شده عربي را زيرپوشش گرفت به گونه اي که بسياري از زبان ها در برابر اين زبان صحنه را ترک کردند.
بنابراين آنچه زبان عربي را گسترش داد، ناشي از ويژگي هاي زبان عربي نبود بلکه پشتوانه فرهنگي آن، تأثير اصلي را بر دوش مي کشيد چه اين ملّت ها و از جمله خود اعراب براي بهتر شناختن کتاب الهي تلاش کردند. زبان عربي را بهتر بشناسند.
تدوين کتابهاي عمده اي درباره تفسير قرآن و علوم بلاغي و ادبي به زبان عربي و فارسي ، نشان اين رويکرد همگاني به زبان قرآن مي باشد . لذا با تمام علاقه دانشمندان فارسي زبان به زبان ملّي ، به جهت فهم بيشتر قرآن و متون ديني به نگارش کتابهايي در زمينه صرف ، نحو ، لغت و علوم مربوط به زبان ادبيّات عرب همّت گماشتند”(خرمشاهي،۱۳۷۳: ۱۰-۷).
۲-۳ ) بهره هاي زبان و ادبيّات فارسي از قرآن
با آمدن قرآن جهان بيني و تفکّري نو در ادبيّات فارسي به وجود آمد و بسياري از واژه ها محتواي جديد گرفتند و لغات و اصطلاحات خاصي که مربوط به عبادات و نظام فکري جديد بود وارد زبان فارسي گرديد.
از مهمترين بهره هاي زبان فارسي ترجمه قرآن توسط مسلمانان فارسي زبان بود که به حفظ و احياء زبان کمک شاياني کرد و دانشمندان فارسي زبان براساس نياز ما به ترجمه و تفسير قرآن همّت گماشتند” اهميّت تفسيرهاي قديم در اين است که به قصد ايراد معادل براي لغات و ترکيبات قرآن ،معمولاً مفردات و ترکيباتي از زبان فارسي را ذکر کرده اند که بعدها فراموش شده و از ميان رفته است و جز از راه داشتن معادل عربي ،درک معني آن ها مي توانست دشوار يا مورد ترديد و تأمّل باشد با توجه به همين نکته هاي کوتاه منتقل شده از اهل نظر ، نقش ترجمه ها و تفسيرهاي قرآن در حفظ و گسترش زبان فارسي و حفظ لغات و ترکيبات بسياري براي امروز ، با روشن ساختن معاني آن ها روشن مي شود “(صفا،۱۲۰:۱۳۷۸).
۲-۴) زمينه ها و پيشينه ي اثرپذيري شاعران و نويسندگان از قرآن
زبان فارسي دري در سده سوم هجري، زبان معيار ورسمي انتخاب شد. از اين سده است که سخنوران پارسي زبان به سرودن و نوشتن پرداختند. در اين روزگاران است که ادب فارسي تازه به راه مي افتد ؛ “کساني چون حنظله بادغيسي ، محمّدبن وصيف ، ابوحفص سغدي ، ابوالعباس مروزي ، بسّام کرد ، فيروز مشرقي و … دست او را مي گيرند و همراه خويش پا به پا پيش مي برند و شيوه رفتن مي آموزند . ديري نمي گذرد که اين کودک نوپا ، آئين راه رفتن مي آموزد و از اين سوي و آن سوي سر درمي آورد ؛ آن چنانکه در آغاز سده چهارم همان کودک نوپاي نيمه سوم جوانکي بالغ و رسيده مي گردد . در اين روزگار که شعر فارسي به بلوغ و رسيدگي مي رسد ، تقريباً در سراسر ايران گسترده آن روز فرهنگ اسلام که خود برخاسته از قرآن و حديث بود ، به ژرفي و شگرفي ريشه دوانيده بود و با روح و خوي ايراني هم سمت و سو و همرنگ و بو شده بود . از سوي ديگر همراه گسترش ريشه دار و ژرف فرهنگ اسلام زبان عربي نيزکه زبان قرآن و اسلام بود و از اين روي به قداست و افتخاري بزرگ دست يافته بود در ايران چنان گسترش يافت که زبان بومي ايرانيان را به کناري زد و به ويژه در مکتب و مدرسه و مسجد و ديوان و دربار و در ميان اهل کتاب و قلم و درس و بحث و وعظ ، زبان رسمي و همگاني بود… از همين روزگاران بود که کم کم بازار دانش اندوزي و علم آموزي که بر محور قرآن و حديث مي چرخيد ، سخت رونق گرفت… و بسياري از شاعران و نويسندگان از اين دو چشمه جوشان جامها گرفته و جرعه ها نوشيده بودند ؛ جامها و جرعه هايي که به سروده هاي آنان رنگ و بوي قرآن و حديث بخشيد… قرآني که هم از ديدگاه بلاغي و هنري اوجي چنان دسترس ناپذير داشت که دل از همگان بويژه سخن شناسان و ادب ورزان و ذوق مندان مي ربود و آن ها را شيفته و بهت زده مي ساخت ، و هم از معارف و مباني و معاني و احکام چنان دلپذير سرشار بود که بر جان و دل ها مي نشست”(راستگو،۱۳۸۰: ۴-۳).
بهره گيري از قرآن نشانه دانشمندي و علم اندوزي و روشنفکري بود و اين خود گونه اي افتخار محسوب مي شد و بر اثر مولفان نوعي قداست و حرمت مي بخشيد و آنانرا ارجمندتر و پذيرفتني تر مي ساخت. گسترش مجالس وعظ و واعظي و پديدآمدن واعظان بزرگ که بيشتر از عالمان بزرگ قرآن دان بودند و سخنان خويش را بر محور آيات قرآن و سخنان پيامبر و امامان معصوم مي پرداختند و از يک سو و توجّه گسترده مردم به اين مجالس و آشنايي آنان با مضامين قرآني از سوي ديگر راه بهره گيري از قرآن را براي نويسندگان و شعرا هموار ساخته بود. (همان:۷)
۲-۵ ) شيوه ها و گونه هاي اثرپذيري از قرآن
“بهره گيري از قرآن مانند بهره گيري از هر پديدة ادبي ديگر ، شکل و شيوه هاي گوناگون دارد که هم از ديدگاه پيدايي و پنهاني و هم از ديدگاه هنري و بلاغي در يک سطح و سنگ نيستند يعني بهره گيري آن ها گاه آشکار و عيان است و هر کس با اين مقولات اندک آشنايي داشته باشد ، به آساني و زود آن ها را در مي يابد و گاه پوشيده و پنهان است به گونه اي که تا کسي با اين مقولات آشنايي بايسته نداشته باشد و کندوکاوي شايسته ننمايد ، به آن ها دست نمي يابد”(همان:۱۵).
از شيوه هاي اثرپذيري از قرآن مي توان گونه هاي زير را نام برد .
۱)اثرپذيري واژگاني: که نويسنده در به کارگيري پاره اي از واژه ها و ترکيب و اصرار قرآن است.
۲) اثرپذيري گزاره اي: که نويسنده عبارتي قرآني يا روايي را با همان ساختار عربي بي هيچ گونه تغيير و دگرگوني و يا اندکي تغيير در تنگناي وزن و قافيه در سخن خود جاي مي دهد.
۳) تأثيرپذيري گزارشي : که شاعر يا نويسنده مضمون آيه يا حديث را به دو شيوه ترجمه يا تفسير به پارسي گزارش مي کند . گاه به شيوه نقل قول و با ذکر نام گوينده و گاهي بدون ياد کرد نام سراينده پيشين.
۴) تأثيرپذيري الهامي بنيادي : در اين شيوه گوينده مايه و پايه سخن خويش را از آيه يا حديثي الهام مي گيرد و سخن خويش را بر اين نکته بنيادي مي نهد.
۵) تأثيرپذيري تلميحي : در اين شيوه گوينده سخن خويش را مانند تأثيرپذيري الهامي ، بر پايه نکته قرآني يا روايي بنياد مي نهد و آنرا با نشانه و اشاره اي همراه مي سازد و خواننده آشنا را به آن آيه يا حديث راهنمايي مي کند.
۶) تأثيرپذيري تضميني : در اين شيوه گوينده عين آيه يا حديث را در سخن خود تضمين مي کند.
۷) تأثيرپذيري تمثيلي : اگر گوينده مثلي از امثال سائره در نوشته خود بياورد يا سخن ار کلامي متين يا حکيمانه باشد که بصورت ضرب المثل درآيد ، آنرا تأثيرپذيري تمثيلي مي گويند.
۸) تأثيرپذيري اقتباسي : آنست که گوينده بخشي از يک آيه يا حديث را در سخن خود بياورد.
۹) اثرپذيري تأويلي : در اين شيوه نويسنده با ذوق ورزي و نکته يابي و با پنهان پژوهي و موي شکافي از لايه هاي بروني و دريافتهاي همگاني و پيامهاي پيداي سخن مي گذرد و به لايه هاي دروني آن راه مي يابد و پيامهاي پنهاني بار مي آورد . (نقل به تلخيص از راستگو ،۱۳۸۰)
فصل سوم
مروري بر زندگي و آثار خواجه عبدالله انصاري

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

دسته بندی : 22

پاسخ دهید