۱-۴- آثار…………………………………………………………………………………………………………………………۲۳
۱-۵- وفات………………………………………………………………………………………………………………………۲۷
۱-۶- نسبت زنده شدن پس از مرگ………………………………………………………………………………..۲۸
۲- نگاهي گذرا به تفسير منهج الصادقين………………………………………………………………۲۹
۲-۱- انگيزه نوشتن و وجه تسميه تفسير………………………………………………………………………….۳۰
۲-۲- مباحث مقدماتي……………………………………………………………………………………………………….۳۲
۲-۳- منابع تفسيري…………………………………………………………………………………………………………..۳۴
۲-۴- شيوه طرح مباحث در منهج الصادقين…………………………………………………………………….۴۲
فصل سوم:توجه به قاعده در نظر گرفتن قرائت صحيح در منهج الصادقين
۱- معناي قرائت……………………………………………………………………………………………………………………………۴۵
۲- لزوم در نظر گرفتن قرائت صحيح در تفسير آيات………………………………………………………………….۴۸
۳- علل ايجاد اختلاف قرائت و قراء سبعه…………………………………………………………………………………….۴۹
۳-۱- اختلاف قرائت تا زمان جمع آوري مصحف امام…………………………………………………………….۴۹
۳-۲- اختلاف قرائت بعد از مصحف امام و به وجود آمدن قراء سبعه…………………………………….۵۱
۳-۲-۱- بي نقطه بودن حروف……………………………………………………………………………………………۵۱
۳-۲-۲- نداشتن اعراب و حرکات……………………………………………………………………………………….۵۲
۳-۲-۳- ننوشتن الف در وسط کلمات………………………………………………………………………………..۵۲
۳-۲-۴- ابتدايي بودن خط………………………………………………………………………………………………….۵۳
۴- عدم تواتر قرائت هاي سبعه……………………………………………………………………………………………………..۵۴
۵- دلايل معتقدان به تواتر قرائات سبعه……………………………………………………………………………………….۵۶
۵-۱- اعتقاد به تواتر قرآن……………………………………………………………………………………………….۵۶
نقد……………………………………………………………………………………………………………………………۵۶
۵-۲- اهتمام صحابه و تابعان به قرآن…………………………………………………………………………….۵۸
نقد……………………………………………………………………………………………………………………………۵۸
۵-۳- ادعاي اجماع………………………………………………………………………………………………………….۵۸
نقد…………………………………………………………………………………………………………………………..۵۹
۵-۴- حديث احرف سبعه……………………………………………………………………………………………….۶۰
نقد……………………………………………………………………………………………………………………………۶۰
۶- معيار هاي تشخيص قرائت صحيح…………………………………………………………………………………………..۶۲
۷-معتبر بودن قرائت حفص از عاصم…………………………………………………………………………………………….۶۵
۸-روش ملا فتح الله از حيث توجه به قرائت صحيح……………………………………………………………………..۶۵
۹-نقد و بررسي روش ملا فتح الله از حيث توجه به قرائت صحيح……………………………………………….۷۳
۹-۱- امتيازات………………………………………………………………………………………………………………………….۷۳
۹-۲- کاستي ها……………………………………………………………………………………………………………………….۷۴
فصل چهارم: توجه به مفردات و تبيين آن ها در تفسير منهج الصادقين
۱- راه هاي شناخت معاني مفردات قرآن………………………………………………………………………………………۷۷
۱-۱- قرآن کريم……………………………………………………………………………………………………………..۷۷
۱-۲- روايات پيامبر۹و امامان معصوم:…………………………………………………………………۷۷
۱-۳- فرهنگ عامه عصر نزول………………………………………………………………………………………….۷۸
۱-۴- سخنان صحابه …………………………………………………………………………………………………….۸۰
۱-۵- سخن لغت شناسان…………………………………………………………………………………………………۸۰
۲- توجه به معاني مختلف لفظ……………………………………………………………………………………………………..۸۱
۳- شناسايي معناي حقيقي و مجازي و فرق نهادن بين آن ها……………………………………………………۸۲
۴- روش ملا فتح الله در توجه به مفردات……………………………………………………………………………………..۸۳
۴-۱- استناد به آيات ديگر……………………………………………………………………………………………………….۸۳
۴-۲- استناد به روايات پيامبر۹و امامان معصوم:………………………………………………………….۸۵
۴-۳- توجه به فرهنگ عامه مردم عصر نزول………………………………………………………………………….۸۷
۴-۴- استناد به سخنان صحابه و اهل لغت……………………………………………………………………………..۸۹
۴-۵- اشاره به وجود معاني مختلف در لفظ………………………………………………………………………….. ۹۰
۴-۶- شناسايي معناي حقيقي و مجازي و فرق نهادن ميان آن ها………………………………………..۹۱
۵- نقد و بررسي روش ملا فتح الله در توجه به مفردات……………………………………………………………….۹۲
۵-۱- امتيازات………………………………………………………………………………………………………………………….۹۳
۵-۲- کاستي ها………………………………………………………………………………………………………………………..۹۳
فصل پنجم: توجه به قاعده در نظر گرفتن ادبيات عرب در فهم و تفسير قرآن
۱- ادله اهميت توجه به ادبيات عرب در تفسير قرآن…………………………………………………………………..۹۸
۱-۱- آيات قرآن……………………………………………………………………………………………………………………..۹۹
۱-۲- روايات معصومين:………………………………………………………………………………………………….۱۰۱
۱-۳- سخنان مفسران و دانشمندان علوم قرآني………………………………………………………………….۱۰۴
۱-۴- بناي عقلاء……………………………………………………………………………………………………………………۱۰۵
۲- روش ملا فتح الله در توجه به ادبيات عرب……………………………………………………………………………۱۰۵
۳- نقد و بررسي روش ملا فتح الله در توجه به ادبيات عرب……………………………………………………..۱۱۰
۳-۱- امتيازات……………………………………………………………………………………………………………………….۱۱۰
۳-۲- کاستي ها…………………………………………………………………………………………………………………….۱۱۰
فصل ششم:توجه به قراين تفسير در منهج الصادقين
۱- تعريف و اقسام قراين……………………………………………………………………………………………………………..۱۱۴
۲- دليل لزوم توجه به قراين………………………………………………………………………………………………………۱۱۵

۳- سياق………………………………………………………………………………………………………………………………………۱۱۵
۳-۱- اهميت توجه به سياق در تفسير…………………………………………………………………………………۱۱۷
۳-۲- انواع سياق……………………………………………………………………………………………………………………۱۱۹
۳-۲-۱- سياق کلمات……………………………………………………………………………………………………..۱۱۹
۳-۲-۲- سياق جمله ها…………………………………………………………………………………………………..۱۲۱
۳-۲-۳- سياق آيات…………………………………………………………………………………………………………۱۲۲
۳-۲-۴- سياق سوره ها……………………………………………………………………………………………………۱۲۲
۳-۳- روش ملا فتح الله در بهره گيري از سياق……………………………………………………………………۱۲۳
۴- سبب نزول……………………………………………………………………………………………………………………………..۱۲۷
۴-۱- اهميت توجه به سبب نزول…………………………………………………………………………………………۱۲۸
۴-۲- روش ملا فتح الله در توجه به سبب نزول…………………………………………………………………..۱۲۹

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

۵- شان نزول……………………………………………………………………………………………………………………………….۱۳۳
۵-۱- روش ملا فتح الله در توجه به شان نزول…………………………………………………………………….۱۳۵
۶- توجه به فرهنگ زمان نزول…………………………………………………………………………………………………..۱۳۷
۷- زمان و مکان نزول آيات…………………………………………………………………………………………………………۱۳۹
۸- استفاده از آيات ديگر به عنوان قرينه……………………………………………………………………………………۱۴۱
۹- استفاده از روايات به عنوان قرينه………………………………………………………………………………………….۱۴۷
۹-۱- ادله اهميت توجه به روايات به عنوان قرينه در تفسير……………………………………………….۱۴۸
۹-۱-۱- دليل عقلي…………………………………………………………………………………………………………۱۴۸
۹-۱-۲- آيات قرآن………………………………………………………………………………………………………….۱۴۹
۹-۱-۳- روايات………………………………………………………………………………………………………………..۱۵۰
۹-۲- روش ملا فتح الله در استفاده از روايات به عنوان قرينه……………………………………………..۱۵۱
۱۰- نقد و بررسي روش ملا فتح الله در توجه به قراين……………………………………………………………..۱۵۳
۱۰-۱- امتيازات…………………………………………………………………………………………………………………….۱۵۳
۱۰-۲- کاستي ها…………………………………………………………………………………………………………………..۱۵۶
فصل هفتم: در نظر گرفتن انواع دلالت ها در تفسير منهج الصادقين
۱- تعريف دلالت و اقسام آن…………………………………………………………………………………………….۱۶۱
۱-۱- دلالت اقتضاء……………………………………………………………………………………………………..۱۶۲
۱-۲- دلالت تنبيه……………………………………………………………………………………………………….۱۶۴
۱-۳- دلالت اشاره……………………………………………………………………………………………………….۱۶۴
۱-۴- دلالت مفهومي کلام…………………………………………………………………………………………..۱۶۶
۲- روش ملا فتح الله در توجه به انواع دلالت ها……………………………………………………………..۱۶۹
۳- نقد و بررسي روش ملا فتح الله در توجه به انواع دلالت ها……………………………………….۱۷۳
۳-۱- امتيازات……………………………………………………………………………………………………………..۱۷۳
۳-۲- کاستي ها…………………………………………………………………………………………………………..۱۷۳
نتايج ……………………………………………………………………………………………………….۱۷۵
پيشنهادات………………………………………………………………………………………………..۱۸۰
فهرست منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………۱۸۱

مقدمه
قرآن کريم کامل ترين و جامع ترين و آخرين پيام الهي براي دستيابي بشر به سعادت و رستگاري و مايه هدايت تمام انسان ها است”هُدًى لِّلنَّاسِ”۱ و چگونگي برخورداري از اين هدايت در گرو فهم و کشف رموز اين کتاب الهي است و کشف اين رموز تنها از طريق فهم صحيح آن به دست مي آيد.
بدين جهت خداوند خود را معلم و مفسّر قرآن معرفي کرده است(الرَّحْمَنُ* عَلَّمَ الْقُرْآنَ)۲، به علاوه آيات قرآن نيز خود مبين و مفسّر يکديگر هستند؛ در مرحله بعد رسول خدا براي اصحاب و ياران خويش آيات قرآن را تبيين مي کرده است تا آن ها از هدايت اين کتاب برخوردار شوند و خداوند تفسير و تبيين قرآن را يکي از وظايف پيامبر۹بيان کرده است.(وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ)۳؛ بعد از پيامبر۹نيز به تبع ايشان اهل بيت۳به تفسير و تبيين قرآن پرداخته اند و در طول دوران حيات خويش به رهنمود هاي آن توجه داشته و براي اصحاب و ياران خويش آن را بيان کرده اند؛ تفسيري که توسط پيامبر۹و ائمه۳بيان مي شد به دليل اتصال علم آن ها به علم الهي از هر گونه خطا و اشتباه عاري بود.
دانشمندان و مفسّران شيعه نيز در طول تاريخ تحت آموزش اهل بيت۳به تفسير قرآن همت گماشتند و آثار جاودانه اي از خود به جاي نهادند اما با وجود تلاش هاي فراوان صورت گرفته از سوي اين مفسّران باز هم تفسير قرآن در طول تاريخ دچار ضعف ها و نقص هايي شده است و اين امر را مي توان نتيجه عدم توجه کافي به رعايت قواعد و ضوابط تفسير دانست. قواعد تفسير، قوانين و ضوابط کلي اي هستند که مفسّر بايد با در نظر گرفتن آن ها اساس و شالوده تفسير خويش را پي ريزي کند و بر اساس آن ها به تفسير قرآن بپردازد؛ به گونه اي که عدم رعايت آن ها موجب خطا و اشتباه در تفسير خواهد شد. برخي از قواعد تفسير عبارتند از: توجه به قرائت صحيح، در نظر گرفتن مفردات و تبيين آن ها، توجه به قواعد و ادبيات عرب، توجه به قراين و در نظر گرفتن انواع دلالت ها.
تفسير منهج الصادقين في الزام المخالفين اثر مفسّر گرانقدر ملا فتح الله کاشاني از مفسّران شيعي قرن دهم هجري، تفسيري است که ما در اين پژوهش به بررسي آن از حيث رعايت قواعد تفسير خواهيم پرداخت.
اين تفسير که به زبان فارسي نگاشته شده است، بدون شک يکي از بهترين و جامع ترين تفاسير فارسي تاليف شده در عصر خويش بوده است.
در پژوهش حاضر که در هفت فصل نگاشته شده است در فصل نخست به بيان مفاهيم و کليات از قبيل تفسير، قواعد تفسير و لزوم توجه به آن ها مي پردازيم؛ در فصل دوم نگاهي به زندگي ملا فتح الله صاحب تفسير منهج الصادقين و ديگر آثار وي داريم و در فصل سوم تا هفتم نيز به بررسي پنج قاعده تفسيري بعني در نظر گرفتن قرائت صحيح، توجه به مفردات، توجه به قواعد ادبي، توجه به قراين، در نظر گرفتن انواع دلالت ها، در تفسير منهج الصادقين و ميزان رعايت آن ها در اين تفسير خواهيم پرداخت.
در زمينه قواعد تفسير کتب و مقالاتي تاليف شده است مانند “قواعد التفسير لدي الشيعه والسنه” اثر محمد فاکر ميبدي، “قواعد التفسير جمعاً و دراسهً” از خالدبن عثمان سبت، “اصول التفسير و قواعده” از خالد عبدالرحمن عک، و “روش شناسي تفسير قرآن” از علي اکبر بابايي که در فصل دوم آن به بيان هفت قاعده کلي از قواعد تفسير پرداخته است. اما اين آثار تنها به ذکر قواعد تفسير پرداخته و تفسير خاصي را از حيث رعايت اين قواعد مورد بررسي قرار نداده اند.
در مورد رعايت قواعد تفسير در منهج الصادقين، با وجود اين که اين تفسير حاوي مطالب تفسيري رفيع و در خور تامل بسياري است، بايد گفت آن گونه که شايسته است، مورد بررسي قرار نگرفته است و با تحقيقي که درباره کتب و مقالات و پايان نامه هايي که در رابطه با ملا فتح الله کاشاني و تفسير منهج الصادقين انجام گرفته، روشن مي شود که اکثر اين آثار به منهج و روش تفسيري آن اشاره کرده اند و قواعد مورد استفاده در اين تفسير را بررسي نکرده اند.
از اين رو ما در اين پژوهش اولاً حوزه تحقيق را به تفسير منهج الصادقين و ثانياً به قواعد مورد استفاده در اين تفسير محدود کرده ايم و به اين جهت، اشکالي که در آثار فوق ديده مي شود، سعي شده که در اين تحقيق بر طرف شود.
به اميد آن که پژوهش حاضر بتواند در مراکز علمي به عنوان مقدمه اي براي آشنايي بيشتر قرآن پژوهان با اين تفسير و زمينه اي براي ورود به بحث تفسيري، مورد استفاده قرار گيرد.

فصل اول: کليات و مفهوم شناسي
۱- کليات
۱-۱- بيان مسأله
قرآن کريم در بر دارنده برنامه جامع سعادت و رستگاري بشر است و از اين رهگذر انسان را هدايت و راهنمايي مي کند (هُدًى لِّلنَّاسِ)۴″ [كتابى ] كه مردم را راهبر و [متضمن] است”. خداوند متعال براي فهم قرآن کريم و بهره مندي بشر از هدايت آن، دستور به تدبّر و تفکّر در آيات خويش داده است. اما چون قرآن داراي مراتب مختلف فهم، بطون، تاويل، ايجاز، استعاره، و اموري از اين قبيل است همه مردم نمي توانند به کنه همه معاني و مفاهيم قرآن پي ببرند بلکه براي فهم دقيق کلام وحي بي نياز از مراجعه به کتب تفسيري نيستند يکي از اين تفاسير، تفسير ارزشمند منهج الصادقين في الزام المخالفين اثر ملا فتح الله کاشاني است. از آن جا که براي فهم دقيق قرآن مانند هر کلام ديگري بايد ضوابط و و قواعدي را رعايت کرد که پايه هاي اساسي استنباط و فهم آن به شمار مي آيد، از اين رو ارزش هر تفسيري بستگي به رعايت قواعد تفسير دارد تا برداشت هاي تفسيري مفسّر مطابق با مقاصد الهي آيات باشد. مراد از قواعد تفسير هم مجموعه اي از قوانين و ضوابط کلي اي است، که واسطه فهم قرآن قرار مي گيرد و چهار چوب و قوانين اصلي تفسير را بيان مي کند تا مفسّر در هنگام تفسير با رعايت آن ها و بر طبق آن ها به تبيين و تفسير کلام الهي بپردازد. از اين رو بر آن شديم تا اين تفسير گرانسنگ را از حيث رعايت برخي قواعد تفسير مورد بررسي قرار دهيم.
اين قواعد طيف گسترده اي از قوانين و مقررات را در بر مي گيرد. برخي از قواعد که در اين تحقيق مورد بررسي قرار خواهد گرفت عبارتند از: قاعده توجه به قرائت صحيح آيات، توجه به مفردات و تبيين آن ها، در نظر گرفتن قواعد ادبيات عرب، توجه به قراين تفسير و قاعده توجه به دلالت هاي کلام.

۱-۲- علت انتخاب موضوع، اهميت و فايده آن
مي دانيم که قرآن کريم آخرين و کامل ترين رهنمود خداوند براي دست يابي به سعادت و رستگاري بشر است. بهره مندي او از اين اقيانوس بي کران در گرو فهم و تفسير صحيح آيات الهي است و با اين که مفسّران گرانقدر با به کار گيري شيوه هاي مختلف تفسيري از جمله تفسير روايي، قرآن به قرآن، اشاري، عرفاني و … به تفسير قرآن پرداخته اند، نمي توان ادعا کرد که حاصل اين زحمات تفسيري کامل و خالي از هر نوع خطا يا اشتباه و انحرافات تفسيري است و به جرات مي توان گفت يکي از دلايل مهم اين اشتباهات و انحرافات عدم توجه کافي به قواعد و ضوابط تفسيري است. قواعدي که در صورت بي توجهي به آن ها مفسّر گرفتار تفسير به راي شده و از ارزشمندي تفسير او کاسته مي شود.
علاوه براين، اعتماد به يافته هاي مفسّران اهميت اين موضوع را دو چندان مي سازد؛ چرا که بهره مندي از هدايت قرآن و رسيدن به سعادت جز بر مبناي شناخت صحيح و تفسير دقيق کلام الهي ميسر نيست و اين مهم فقط در سايه رعايت قواعد تفسير از سوي مفسّران در استنباط مراد الهي از آيات قرآن ميسر است. از اين جهت بر آن شديم تا با انتخاب اين موضوع هم اهميت رعايت قواعد تفسير را بررسي کنيم و هم با برجسته کردن نقاط قوت تفسير گرانسنگ منهج الصادقين، توجه دوست داران تفسير را هر چه بيشتر به آن جلب کنيم و قدم نا چيزي در جهت قدرداني از اين مفسّر بزرگ و ارج نهادن به تفسير وي برداريم.
۱-۳- سابقه پژوهش
آثاري که به قواعد تفسير و تفسير منهج الصاديقين پرداخته اند، به چند دسته تقسيم مي‌شوند، که عبارتند از:
۱-۳-۱- کتب قواعد تفسير
راجع به قواعد تفسير و لزوم به کار گيري آن ها توسط مفسّر، کتب و مقالات مختلفي تدوين و تاليف شده است مانند “قواعد التفسير لدي الشيعه والسنه”از محمد فاکر ميبدي، “منطق تفسير قرآن- مباني و قواعدتفسير قرآن”، از محمد علي رضايي اصفهاني، “قواعد التفسير جمعاً و دراسهً” از خالدبن عثمان سبت، “اصول التفسير و قواعده” ازخالد عبدالرحمن عک، و “روش شناسي تفسير قرآن” از علي اکبر بابايي که در فصل دوم آن به بيان هفت قاعده کلي از قواعد تفسير پرداخته است.
۱-۳-۲- آثار (کتب، پايان نامه و مقاله) درباره تفسير منهج الصادقين
اما در مورد رعايت قواعد تفسير در منهج الصادقين، با وجود اين که اين تفسير حاوي مطالب تفسيري رفيع و در خور تامل بسياري است، بايد گفت آن گونه که شايسته است، مورد بررسي قرار نگرفته است و با تحقيقي که درباره کتب و مقالات و پايان نامه هايي که در رابطه با ملا فتح الله کاشاني و تفسير منهج الصادقين انجام گرفته، روشن مي شود که اکثر اين آثار به منهج و روش تفسيري ايشان اشاره کرده اند که از جمله مي توان کتاب”المفسّرون حياتهم و منهجهم” اثر سيد محمد علي ايازي و مقدمه علامه شعراني بر تفسير منهج الصادقين و تعدادي مقاله و پايان نامه ديگر را نام برد. از اين ميان فقط برخي از کتب و مقالات و پايان نامه هايي برخورديم که به گونه اي بحث قواعد تفسير منهج الصادقين را در خلال مباحث خود آورده و به طور مستقل به بررسي آن نپرداخته اند. در اين جا به برخي از اين آثار اشاره مي کنيم. در کتاب “ملا فتح الله کاشاني و تفسير منهج الصادقين” تاليف شهناز شايانفر که درچهار فصل نوشته شده است در فصل اول و دوم به شرح حال مولف و معرفي تفسير منهج الصادقين پرداخته و در همان فصل عنواني با نام “پاره اي از قواعد تفسير منهج الصادقين” آورده و در حد پنج صفحه پاره اي از قواعد اين تفسير را بيان کرده است. در فصل سوم سيماي کلامي و نمونه هاي تفسيري از منهج الصادقين را آورده است. پايان نامه اي تحت عنوان “اهم افکار کلامي در تفسير منهج الصادقين” توسط علي اصغر کريمي نگاشته شده که در خلال مباحث گاهي به قواعد تفسير در منهج الصادقين اشاره مي کند. پايان نامه ديگري نيز با عنوان”نقد و بررسي تفسير منهج الصادقين” نوشته اصغر معظم وجود دارد که در آن پس از شرح حال مفسّر و آثار او مباحث فقهي، تاريخي، شأن نزول و مبحث قرائت در اين تفسير مورد بررسي قرار مي گيرد. مقالات تقريبا خوبي در مورد منهج الصادقين به نگارش در آمده است ولي در اکثر آن ها فقط روش تفسير منهج الصادقين مورد بررسي قرار گرفته است. به عنوان نمونه دو مورد از اين مقالات را ذکر مي کنيم. مقاله “نگاهي به تفسير منهج الصادقين” تاليف حسين ستار که در آن پس از معرفي مولف و آثارش برخي ويژگي هاي تفسير منهج الصادقين را شمرده است، مقاله”روش شناسي تفسير منهج الصادقين” نوشته حميد رضا فهيمي تبار که در اين مقاله نيز فقط به بررسي روش هاي تفسيري منهج پرداخته شده است. همچنين مقاله”روش شناسي تفسير منهج الصادقين” تاليف علي خادم پير، وي بعد از شرح حال مفسّر، شيوه تفسيري و برخي مباحث تفسيري را مورد بررسي قرار مي دهد.
با توجه به مطالب فوق روشن مي شود که تحقيقات انجام شده در مورد ملا فتح الله کاشاني و تفسير منهج الصادقين در حد روش شناسي بوده و اگر هم به قواعد توجه شده به صورت خيلي گذرا بوده است؛ به همين دليل در اين تحقيق برآنيم تا اين تفسير را از حيث رعايت قواعد تفسير مورد بررسي قرار دهيم.
۱-۴- جنبه جديد بودن و نوآوري پژوهش
با توجه به آثاري که در سابقه پژوهش در اين زمينه بيان شد، مي توان گفت جنبه جديد بودن اين پژوهش نسبت به ساير پژوهش هاي انجام گرفته اين است که اولاً در اين پژوهش حوزه تحقيق به منهج الصادقين محدود شده است و مانند برخي از کتب که به آن اشاره کرديم فقط به بيان قواعد تفسير پرداخته و تفسير خاصي را مورد توجه قرار نداده اند، داراي تمايز است چرا که در اين پژوهش تمام مطالب در حوزه منهج الصادقين بوده و قواعد تفسير به کار رفته در آن را ارائه مي دهد. ثانياً برخي تحقيقات خصوصا مقالاتي که قبلاً به آن ها اشاره شد به طور کلي روش تفسير منهج الصادقين را بررسي مي کنند و اگر هم به قواعد تفسير مي پردازند به صورت خيلي گذرا از آن رد مي شوند. در اين پژوهش ما حوزه تحقيق را به قواعد تفسير در منهج الصادقين محدود کرده ايم که از اين جهت نيز نسبت به آثار فوق داري تمايز است و از اين رو تحقيقي نو در اين زمينه به شمار مي آيد.
۱-۵- ضرورت و اهميت موضوع
اهميت فهم قرآن و تفسير و تبيين معارف و آموزه هاي قرآن کريم که اصلي ترين منبع هدايت بشر به سوي سعادت و رستگاري است، بر کسي پوشيده و مخفي نيست. از آن جا که قواعد تفسير راه فهم کلام الهي را براي ما تسهيل مي کند و بکارگيري آن ها توسط مفسّر وي را از خطا و گرفتار شدن به تفسير به راي باز مي دارد، بر پوينده راه تفسير است که با اين قواعد آشنا شده و از آن ها براي فهم قرآن مدد گيرد. با توجه به جايگاهي که تفسير منهج الصادقين در ميان تفاسير دارد اهميت و ضرورت شناخت قواعد اين تفسير بر کسي پوشيده نيست. پس در مرحله اول شناخت قواعد تفسير در منهج الصادقين کمکي براي فهم بهتر اين تفسير است که اين نيز به نوبه خود سبب فهم بهتر قرآن خواهد شد به علاوه بررسي قواعد تفسير در منهج الصادقين از اين جهت ضرورت پيدا مي کند که مطرح ساختن اين تفسير سبب مي شود تا همچنان بر سر زبان ها باشد و اين حفظ آثار گذشتگان و زنده نگه داشتن آن ها يکي از ابزار حفظ قرآن است.

۱-۶- فوايد تحقيق
يکي از فوايد اين پژوهش آشنا شدن نسل قرآن پژوه جديد با تفسير منهج الصادقين و برداشتن غبار کهنگي از روي اين تفسير است به علاوه کسي که قصد مطالعه و تحقيق پيرامون تفسير منهج الصادقين را داشته باشد با شناخت قواعد تفسيري رعايت شده در آن استفاده مفيدتري از اين تفسير خواهد برد، چراکه شناخت قواعد بر تفسير مقدم است. همچنين آشنايي با قواعد تفسير در منهج الصادقين سبب مي شود تا بتوانيم بهتر اين تفسير را مورد نقد و بررسي قرار دهيم.
۱-۷- پرسش اصلي پژوهش
۱-۷-۱- در تفسير منهج الصادقين قواعد تفسيري تا چه مقدار رعايت سده است؟
۱-۸- پرسش هاي فرعي پژوهش
۱-۸-۱- معناي تفسير و قواعد تفسيري چيست؟
۱-۸-۲- ملا فتح الله کاشاني کيست و ويژگي هاي تفسير منهج الصادقين چيست؟
۱-۸-۳- ميزان توجه ملا فتح الله کاشاني به قاعده قرائت صحيح در تفسير آيات چقدر است؟
۱-۸-۴- آيا مفسّر قاعده توجه به مفردات را در تفسير خود رعايت کرده است؟
۱-۸-۵- آيا در تفسير منهج الصادقين از ادبيات عرب براي تبيين و تفسير آيات بهره گرفته شده است؟
۱-۸-۶- ميزان توجه مفسّر به قراين مختلف از جمله سياق و سبب نزول چقدر است؟
۱-۸-۷- مولف منهج الصادقين توجه به دلالت هاي کلام را چه مقدار رعايت کرده است؟

۱-۹- فرضيه هاي پژوهش
۱-۹-۱- تفسير کشف مراد و مقاصد الهي از آيات است و مقصود از قواعد احکام کلي اي است که با شناخت آن ها فهم دقيقي از قرآن فهميده مي شود.
۱-۹-۲- ملا فتح الله از مفسّران و متکلمان قرن دهم در کاشان است و تفسير منهج الصادقين که تفسيري فارسي و روان است يکي از مهمترين آثار وي مي باشد که از آغاز تا کنون مورد توجه قرآن پژوهان بوده است.
۱-۹-۳- مفسّر چون در پي نگارش تفسيري عامه پسند بوده است بحث گسترده در موضوع قرائت را مفيد ندانسته و در اين موضوع به حداقل بسنده کرده است.
۱-۹-۴- ملا فتح الله در حد امکان به مفاهيم کلمات در زمان نزول توجه کرده است.
۱-۹-۵- مفسّر به اعراب آيات در هنگام تفسير دقت نموده است.
۱-۹-۶- مولف منهج الصادقين در مواردي که تفسير آيات منوط به در نظر گرفتن قراين گوناگون بوده است، آن ها را به کار گرفته است.
۱-۹-۷- مفسّر به دلالت هاي کلام تا حد امکان توجه کرده است.
۱-۱۰- پيش فرض هاي پژوهش
۱-۱۰-۱- قرآن کريم براي عموم مردم قابل فهم است.
۱-۱۰-۲- فهم قرآن داراي مراتب مختلف است و در قرآن اموري چون کنايه ايجاز و استعاره به کار رفته است.
۱-۱۰-۳- فهم دقيق قرآن نياز به قواعد و ضوابط دارد.
۱-۱۰-۴- رعايت قواعد تفسير توسط مفسّر سبب پرهيز از اختلاف در تفسير و تفسيري قريب به وافع مي شود.
۱-۱۱- اهداف پژوهش
در مباحث قبلي اهميت قواعد تفسير و رعايت آن ها توسط مفسّر بررسي شد و گفتيم که اگر اين قواعد در هنگام تفسير رعايت نشود سبب تفسير به راي و بروز خطا در يافته هاي تفسيري مفسّر خواهد شد و در نتيجه از ارزش تفسير او کاسته خواهد شد. هدف از اين پژوهش اين است که با ارائه ميزان رعايت قواعد تفسير در منهج الصادقين اهتمام و اهميت اين مفسّر را به اين قواعد مشخص کرده تا از اين رهگذر ارزش و اهميت اين تفسير براي نسل جديد روشنتر شود و هم با زنده نگه داشتن آثار اين مفسّر بزرگ که در آن روزگاران مورد توجه و عنايت خاص فارسي زبانان بوده است، خدمتي به فرهنگ و وتاريخ و تمدن اسلامي کرده باشيم و حقي که اين بزرگان بر عهده ما دارند را بتوانيم تا حد امکان ادا کنيم.
۱-۱۲- روش گرد آوري اطلاعات
در انجام اين پژوهش ابتدا اطلاعات به صورت کلي از کتب مختلف جمع آوري شده و سپس با بررسي مطالب، مباحثي که مورد نياز بود فيش برداري شده است. روش جمع آوري اطلاعات به صورت کتابخانه اي است و در انجام اين پژوهش از کتابخانه هاي پژوهشگاه فرهنگ و معارف قرآن، آستان قدس رضوي و دفتر تبليغات اسلامي استفاده شده است.
۱-۱۳- نتايج علمي و عقلي تحقيق
از آن جا که تفسير منهج الصادقين يک تفسير جامع شيعي به زبان فارسي است و قواعد آن تاکنون معرفي نشده است، پژوهش حاضر مي تواند در مراکز عالي و حوزوي به عنوان مقدمه اي براي آشنايي بيشتر قرآن پژوهان با اين تفسير و زمينه اي براي ورود به بحث تفسيري، مورد استفاده قرار گيرد. علاوه براين، ارزيابي تفسير و اين که مخاطب با دانستن قواعد تفسير بهتر مي تواند از آن استفاده کند، نيز از ديگر نتايج علمي اين پژوهش به شمار مي آيد.

۲- مفهوم شناسي
۲-۱- معناي لغوي تفسير
در کتب لغت معاني متعددي براي تفسير آمده است که برخي از آن ها عبارتند از “پيدا و آشکار کردن امر پوشيده”۵، “جدا کردن”۶ ، “ابانه”،۷ “شرح قصه هاي مجمل قرآن”۸ و …
بعضي لغت شناسان تفسير را به معناي”اظهار معناي معقول” دانسته اند و نيز آن را مخصوص بيان مفردات و غرائب الفاظ مي دانند.۹
فخر الدين طريحي صاحب مجمع البحرين در معناي لغوي تفسير چنين مي نويسد:
“تفسير در لغت کشف معناي لفظ و اظهار آن است و از فسر که مقلوب سفر است گرفته شده است. گفته مي شود “اسفرت المراه عن وجهها” زماني که زن چهره خود را آشکار مي کند و گفته مي شود”اسفر الصبح” هنگامي که صبح آشکار شود.۱۰″
با توجه به معاني فوق مي توان فهميد از آن جا که تفسير مصدر باب تفعيل است و چون ثلاثي مجرد اين واژه (فسر) متعدي است تنها معنايي که بدان اضافه مي‌شود تاکيد و مبالغه بيشتر است، از اين رو تفسير در لغت به معناي به خوبي آشکار کردن امر پوشيده است. چنانچه برخي نيز همين معنا را براي تفسير بيان کرده اند و گفته اند:
“واژه “فسر” (بر وزن عصر) به معني آشکار کردن و توضيح دادن مطلبي و واضح ساختن آن است و تفسير مصدر باب تفعيل است که همان معناي مجرد خود را با تاکيد و مبالغه بيشتري بيان مي کند و در معناي آن مي توان گفت: نيکو آشکار کردن و از پوشيده اي پرده برداشتن است.”۱۱

۲-۲- معناي اصطلاحي تفسير
واژه تفسير فقط يک بار در قرآن به کار برده شده است(وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا)۱۲″و براى تو مثلى نياوردند مگر آنكه [ما] حق را با نيكوترين بيان براى تو آورديم”
مفسّران در بيان معناي تفسير در اين آيه نظرات مختلفي را بيان کرده اند.۱۳ برخي۱۴ از مفسّران معناي”بيان و کشف” را ذکر کرده اند و برخي۱۵ ديگر آن را به معناي”معنا و مُؤدّي” گرفته اند.
مفسّران و دانشمندان علوم قرآني در تفاسير خود تفسير را تعريف کرده اند. در اين جا به ذکر چند تعريف از تفسير که در کتب تفسيري آمده است اشاره مي کنيم. و در پايان تعريف يکي از دانشمندان معاصر را که تعريف جامعي از تفسير است، مي آوريم.
۲-۲-۱- علامه طباطبايي;
علامه طباطبايي;در معناي تفسير مي فرمايند:
“و هو بيان معاني الآيات القرآنية و الكشف عن مقاصدها و مداليلها”۱۶ يعني تفسير به معناى بيان معاني آيات قرآنى، و كشف مقاصد و مداليل آن است.
۲-۲-۲- ملا فتح الله کاشاني
ملا فتح الله کاشاني در تفسير منهج الصادقين تفسير را اين گونه تعريف کرده است:
“ببايد دانست كه تفسير كشف مراد است از لفظ مشكل و آن مشتق است از فسر به معنى روشن كردن”۱۷
۲-۲-۳- آيت الله خويي;
آيت الله خويي;در البيان در تعريف تفسير چنين مي فرمايند:
“التفسير هو إيضاح مراد اللّه تعالى من كتابه العزيز”۱۸؛ تفسير آشکار کردن مراد خداي تعالي در قرآن است.
۲-۲-۴- سيد هاشم بحراني
بحراني در البرهان في تفسير القرآن چنين مي نويسد:
“التفسير: تبيين و إيضاح المقصود من الكلام.”۱۹؛ تفسير بيان و آشکار کردن مراد و مقصود کلام است.
يکي از دانشمندان معاصر علوم قرآني پس از بررسي تعاريف تفسير از ديدگاه مفسّران، تعريف پيشنهادي براي تفسير ارائه مي دهد که تعريف جامعي از تفسير مي باشد وي مي نويسد:

“تفسير عبارت است از بيان مفاد استعمالي آيات قرآن، و آشکار نمودن مراد خداي متعال از آن بر مبناي ادبيات عرب و اصول عقلايي محاوره.”۲۰

دسته بندی : 22

پاسخ دهید