فصل دوم (بررسي منابع) ۳۷
۲: بررسي منابع ۳۸
۲-۱: تنش ۳۸
۲-۱-۱: انواع تنش هاي محيطي ۴۱
۲-۱-۲: تنش خشكي (كمبود آب) ۴۲
۲-۱-۳: اثرات تنش آب بر ساختمان گياه ۴۲
۲-۱-۴: اثرات تنش آب بر رشد گياه ۴۳
۲-۱-۵: پايداري غشاء و تنش ۴۴
۲-۱-۶: تنش و متابوليسم كربن ۴۵
۲-۱-۷: مكانيسم هاي مقاومت به خشكي ۴۷
۲-۱-۸: اثرات تنش آب بر محتواي آب نسبي ۴۸
فهرست مطالب
عنوان صفحه
۲-۱-۹: اثر تنش كمبود آب بر محتواي آب اوليه ۴۹
۲-۱-۱۰: اثر تنش كمبود آب بر كمبود آب اشباع ۴۹
۲-۱-۱۱: اثر تنش كمبود آب بر مقدار آب برگ۵۰
۲-۱-۱۲: اثر تنش كمبود آب بر صفات زراعي، عملكرد و اجزاي عملكرد۵۱
۲-۱-۱۳: اثر تنش كمبود آب بر ارتفاع بوته ۵۲
۲-۱-۱۴: اثر تنش كمبود آب بر ارتفاع شاخه دهي از سطح زمين ۵۳
۲-۱-۱۵: اثر تنش كمبود آب بر تعداد شاخهي فرعي در بوته ۵۴
۲-۱-۱۶: اثر تنش كمبود آب بر قطر ساقه ۵۵
۲-۱-۱۷: اثر تنش كمبود آب بر عملكرد دانه ۵۵
۲-۱-۱۸: اثر تنش كمبود آب بر وزن هزار دانه ۵۸
۲-۱-۱۹: اثر تنش كمبود آب بر عملكرد بيولوژيك ۶۰
۲-۱-۲۰: اثر تنش كمبود آب بر قطر غوزه ۶۱
۲-۱-۲۱: اثر تنش كمبود آب بر شاخص برداشت ۶۱
۲-۱-۲۲: اثر تنش كمبود آب بر تعداد غوزه در بوته ۶۳
۲-۱-۲۳: اثر تنش كمبود آب بر تعداد دانه در غوزه ۶۴
۲-۱-۲۴: اثر تنش كمبود آب بر تعداد غوزهي نابارور ۶۶
۲-۱-۲۵: اثر تنش كمبود آب بر شاخص سطح برگ ۶۶
۲-۱-۲۶: اثر تنش خشكي بر عملكرد روغن ۶۶
فهرست مطالب
عنوان صفحه
۲-۱-۲۷: اثر تنش خشكي بر درصد روغن ۶۸
۲-۱-۲۸: اثر تنش خشكي بر پروتئين ها۶۹
۲-۱-۲۹: اثر تنش خشكي بر چربي ها ۶۹
۲-۱-۳۰: اثر تنش خشكي بر اولئيك اسيد ۷۰
۲-۱-۳۱: اثر تنش خشكي بر لينولئيك اسيد۷۰
فصل سوم (مواد و روش ها) ۷۲
۳: مواد و روش ها ۷۳
۳-۱: خصوصيات جغرافيايي و اقليمي محل آزمايش ۷۳
۳-۲: انتخاب طرح آزمايشي ۷۵
۳-۳: خصوصيات رقم مورد استفاده ۷۵
۳-۴: آماده سازي زمين و عمليات زراعي ۷۷
۳-۵: اندازه گيري صفات ۷۸
۳-۵-۱: عملكرد و اجزاي عملكرد ۷۸
۳-۵-۱-۱: ارتفاع گياه ۷۸
۳-۵-۱-۲: ارتفاع اولين شاخهي فرعي گياه از سطح خاك ۷۸
۳-۵-۱-۳: قطر ساقه در قسمت تحتاني آن ۷۸
۳-۵-۱-۴: تعداد شاخهي فرعي۷۸
۳-۵-۱-۵: تعداد غوزهي نابارور در هر بوته ۷۸
فهرست مطالب
عنوان صفحه
۳-۵-۱-۶: قطر غوزه۷۹
۳-۵-۱-۷: تعداد غوزه در بوته و تعداد دانه در غوزه ۷۹
۳-۵-۱-۸: عملكرد دانه۷۹
۳-۵-۱-۹: وزن هزار دانه ۷۹
۳-۵-۱-۱۰: وزن هزار دانهي غوزه هاي اصلي و فرعي ۸۰
۳-۵-۱-۱۱: عملكرد بيولوژيك ۸۰
۳-۵-۱-۱۲: عملكرد بيولوژيك غوزه هاي اصلي و فرعي ۸۰
۳-۵-۱-۱۳: شاخص برداشت بوته ۸۰
۳-۵-۱-۱۴: شاخص برداشت غوزه هاي اصلي و فرعي ۸۱
۳-۵-۲: شاخص هاي رشد ۸۱
۳-۵-۲-۱: شاخص سطح برگ (LAI) 81
3-5-2-2: سرعت رشد محصول (CGR) 81
3-5-2-3: سرعت رشد نسبي (RGR) 81
3-5-2-4: سرعت جذب خالص (NAR) 82
3-5-2-5: نسبت سطح برگ LAR) 82
3-5-2-5-6: وزن خشك كل گياه (TDW) 83
3-5-3: درصد روغن ۸۳
۳-۵-۴: عملكرد روغن ۸۳
فهرست مطالب
عنوان صفحه
۳-۵-۵: سنجش اسيد هاي چرب ۸۳
۳-۵-۶: صفات فيزيولوژيك ۸۴
۳-۵-۶-۱: ناپايداري غشاء سيتوپلاسمي ۸۴
۳-۵-۶-۲: اندازه گيري محتواي رطوبت نسبي ۸۴
۳-۵-۶-۳: درصد آب برگ ۸۵
۳-۵-۶-۴: آب نهايي برگ ۸۵
۳-۵-۶-۵: محتواي آب اوليه۸۶
۳-۵-۶-۶: كمبود آب اشباع ۸۶
۳-۵-۶-۷: سرعت از دست دادن آب ۸۶
۳-۶: تجزيه و تحليل داده ها ۸۷
فصل چهارم (نتايج و بحث) ۸۸
۴-۱: ارتفاع گياه ۸۹
۴-۲: ارتفاع اولين شاخه از سطح خاك۹۰
۴-۳: قطر ساقه ۹۲
۴-۴: تعداد شاخهي فرعي ۹۳
۴-۵: تعداد غوزه در بوته ۱۰۰
۴-۶: تعداد غوزهي نابارور ۱۰۱
۴-۷: قطر غوزهي اصلي ۱۰۳
فهرست مطالب
عنوان صفحه
۴-۸: تعداد دانه در غوزه ۱۰۴
۴-۹: عملكرد دانه ۱۱۱
۴-۱۰: عملكرد دانهي غوزهي اصلي ۱۱۲
۴-۱۱: عملكرد دانهي غوزه هاي فرعي ۱۱۴
۴-۱۲: وزن هزار دانه ۱۱۶
۴-۱۳: وزن هزار دانهي غوزهي اصلي ۱۲۳
۴-۱۴: وزن هزار دانهي غوزهي فرعي ۱۲۴
۴-۱۵: عملكرد بيولوژيك ۱۲۶
۴-۱۶: عملكرد بيولوژيك غوزهي اصلي ۱۲۸
۴-۱۷: عملكرد بيولوژيك غوزه هاي فرعي ۱۳۴
۴-۱۸: شاخص برداشت بوته ۱۳۶
۴-۱۹: شاخص برداشت غوزه هاي اصلي ۱۳۷
۴-۲۰: شاخص برداشت غوزه هاي فرعي ۱۳۸
۴-۲۱: روز تا رسيدگي ۱۴۵
۴-۲۲: درصد روغن ۱۴۶
۴-۲۳: عملكرد روغن ۱۴۸
۴-۲۴: اولئيك اسيد ۱۵۰
۴-۲۵: لينولئيك اسيد ۱۵۶
فهرست مطالب
عنوان صفحه
۴-۲۶: ناپايداري غشاء سلولي ۱۵۸
۴-۲۷: درصد آب برگ ۱۶۰
۴-۲۸: محتواي آب اوليه ۱۶۱
۴-۲۹: آب نهايي برگ ۱۶۷
۴-۳۰: ميزان آب نسبي ۱۶۸
۴-۳۱: كمبود آب اشباع ۱۶۹
۴-۳۲: سرعت از دست دادن آب ۱۷۱
۴-۳۳: تجمع مادهي خشك (TDW) 178
4-34: شاخص سطح برگ (LAI) 180
4-35: سرعت رشد محصول (CGR) 182
4-36: سرعت رشد نسبي (RGR) 185
4-37: سرعت جذب خالص (NAR) 187
4-38: نسبت سطح برگ (LAR) 189
فصل پنجم (نتيجه گيري)۱۹۴
۵-۱ نتيجه گيري ۱۹۵
۵-۲: پيشنهادات ۱۹۷
منابع:۱۹۸
Abstract:213
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شكل (۱-۱): مهمترين كشورهاي توليد كنندهي گلرنگ۵
شكل (۳-۱): نقشهي كشت۷۶

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار (۴-۱): وزن خشك كل گياه تحت تأثير تنش خشكي۱۷۸
نمودار (۴-۲): وزن خشك كل گياه تحت تأثير مصرف زئوليت۱۷۹
نمودار (۴-۳): وزن خشك كل گياه تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد۱۷۹
نمودار (۴-۴): شاخص سطح برگ تحت تأثير تنش خشكي۱۸۰
نمودار (۴-۵): شاخص سطح برگ تحت تأثير مصرف زئوليت۱۸۱
نمودار (۴-۶): شاخص سطح برگ تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد۱۸۱
نمودار (۴-۷): سرعت رشد محصول تحت تأثير تنش خشكي۱۸۲
نمودار (۴-۸): سرعت رشد محصول تحت تأثير مصرف زئوليت ۱۸۳
نمودار (۴-۹): سرعت رشد محصول تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد۱۸۴
نمودار (۴-۱۰): سرعت رشد نسبي تحت تأثير تنش خشكي۱۸۵
نمودار (۴-۱۱): سرعت رشد نسبي تحت تأثير مصرف زئوليت۱۸۶
نمودار (۴-۱۲): سرعت رشد نسبي تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد۱۸۶
نمودار (۴-۱۳): سرعت جذب خالص تحت تأثير تنش خشكي۱۸۸
نمودار (۴-۱۴): سرعت جذب خالص تحت تأثير مصرف زئوليت۱۸۸
نمودار (۴-۱۵): سرعت جذب خالص تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد۱۸۹
نمودار (۴-۱۶): نسبت سطح برگ تحت تأثير تنش خشكي۱۹۰
نمودار (۴-۱۷): نسبت سطح برگ تحت تأثير مصرف زئوليت۱۹۰
نمودار (۴-۱۸): نسبت سطح برگ تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد۱۹۱
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول۱-۱: توليد جهاني گلرنگ۶
جدول۱-۲: سطح زير كشت و عملكرد گلرنگ در آسيا و جهان۲۱
جدول۳-۱: آمار هواشناسي ايستگاه هواشناسي اراك در سال۱۳۹۰۷۳
جدول۳-۲: خصوصيات خاك مزرعهي مورد آزمايش۷۴
جدول۴-۱: نتايج تجزيه واريانس صفات۹۶
جدول۴-۲: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي صفات۹۷
جدول۴-۳: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۹۸
جدول۴-۴: مقايسه ميانگين هاي اثرات سه گانه۹۹
جدول۴-۵: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۰۷
جدول۴-۶: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۰۸
جدول۴-۷: مقايسه ميانگين اثرات متقابل دوگانه۱۰۹
جدول۴-۸: مقايسه ميانگين هاي اثرات سه گانه۱۱۰
جدول۴-۹: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۱۹
جدول۴-۱۰: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۲۰
جدول۴-۱۱: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۱۲۱
جدول۴-۱۲: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه۱۲۲
جدول۴-۱۳: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۳۰
جدول۴-۱۴: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۳۱
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول۴-۱۵: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۱۳۲
جدول۴-۱۶: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه۱۳۳
جدول۴-۱۷: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۴۱
جدول۴-۱۸: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۴۲
جدول۴-۱۹: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۱۴۳
جدول۴-۲۰: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه۱۴۴
جدول۴-۲۱: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۵۲
جدول۴-۲۲: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۵۳
جدول۴-۲۳: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۱۵۴
جدول۴-۲۴: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه۱۵۵
جدول۴-۲۵: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۶۳
جدول۴-۲۶: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۶۴
جدول۴-۲۷: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۱۶۵
جدول۴-۲۸: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه۱۶۶
جدول۴-۲۹: نتايج تجزيه واريانس صفات۱۷۴
جدول۴-۳۰: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي۱۷۵
جدول۴-۳۱: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه۱۷۶
جدول۴-۳۲: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه۱۷۷
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول۴-۳۳: ضرايب همبستگي بين صفات۱۹۲
جدول۴-۳۴: ضرايب همبستگي بين صفات۱۹۳

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل اول
مقدمه و کليات

۱: كليات:
۱-۱: مقدمه:
تنش هاي محيطي مهم ترين عوامل کاهش دهندهي عملکرد محصولات کشاورزي در سطح جهان هستند. چنانچه تنش هاي محيطي حادث نمي شدند، عملکردهاي واقعي بايد برابر با عملکردهاي پتانسيل گياهان ميبود؛ در حالي که در بسياري از گياهان زراعي متوسط عملکرد گياهان کمتر از ۱۰-۲۰ درصد پتانسيل عملکرد آن ها است (کافي و مهدوي دامغاني، ۱۳۷۹). در نقاط خاصي از کرهي زمين به دليل موقعيت خاص جغرافيايي، عوامل تنش زا در توليد محصولات کشاورزي تأثير منفي بيشتري دارند و کشاورزي در آن مناطق با تحمل هزينهي بيشتر و بازدهي کمتر صورت مي گيرد. ايران از کشورهايي است که در اکثر نقاط آن تنش هاي مهم غيرزنده نظير خشکي، شوري، دما و غيره موجب کاهش عملکرد، از بين رفتن حاصلخيزي خاک و در مواردي عدم امکان تداوم کشاورزي گرديده است. بر خلاف خسارت شديد عوامل تنش زا بر عملکرد محصولات کشاورزي در کشور ما سابقهي تحقيقات در مورد کشاورزي تحت تنش کم است و عموماً تحقيقات کشاورزي در شرايط حداقل تنش انجام شده است. در حالي که کشاورزان معمولاً چنين شرايطي را نمي توانند فراهم کنند که اين مسئله باعث اختلاف شديد بين عملکرد گياهان زراعي و باغي در شرايط ايستگاه هاي تحقيقاتي و مزارع کشاورزان گرديده است. اين تحقيق نيز در زمينهي تنش کم آبي اجرا گرديد تا بتواند کمکي به کشاورزان و محققان امر در کشور که در مورد گياهان روغني و استراتژيک مشغول فعاليت هستند.
تنش خشکي به عنوان يکي از شايع ترين عامل غير زنده که گياهان زراعي آن را تجربه مي کنند، شناخته مي شود. در مناطقي که ميزان بارندگي ساليانه کاهش يافته و پراکنش آن الگوي مناسبي ندارد، خشکي مهم ترين تنش محيطي است که توليد گياهان زراعي را شديداً کاهش مي دهد. با توجه به کاهش بارندگي هاي سالانه و افزايش خشکي و دماي هوا استفاده از گونه هاي گياهي مناسب و ارقام اصلاح شده اي که داراي عملکرد مطلوب و هم چنين متحمل به شرايط تنش آبي باشند، امکان استفاده ي بهتر از منابع آب موجود را ميسر نموده و موجب توسعهي سطح زير کشت اين گياهان و افزايش بازده توليد مي گردد (Richard and Bergman, 1997) و (ابوالحسني و سعيدي، ۱۳۸۵). علي رغم اينکه تنها چند گياه زراعي اصلي بيشترين سهم را در توليد غذا در سطح جهان دارا مي باشند اما نبايد از نقش مهم بسياري از گونه هاي ديگر زراعي چشم پوشي کرد (Daju and mundel, 1996). گلرنگ يکي از گياهاني است که به لحاظ بومي بودن و سازگاري با شرايط اقليمي حاکم بر کشور از ويژگي هاي ارزشمندي برخوردار است، علاوه براين تحمل پذيري آن به شرايط محدوديت رطوبت و شوري و امکان کشت بهاره و پاييزه، به همراه نقش مفيد آن در تناوب زراعي ايجاب مي کند که مطالعات بيشتري براي شناخت بهتر اين گياه و توان بالقوه ي آن و نيز شناخت بهترين گزينه هاي مديريتي آن به ويژه در مناطق گرم و خشک انجام شود ( زينلي، ۱۳۷۸؛ بهداني و جامي الاحمدي، ۱۳۸۷).
۱-۲: تاريخچه:
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.)گياهي يكساله از خانوادهي كاسني (Asteraccae) مي باشد كه از قديم الايام به عنوان يك زراعت فرعي و با هدف توليد رنگ از گل هاي آن، در مناطق مختلفي از ايران نظير خراسان، آذربايجان و اصفهان كشت مي شده است (خواجه پور، ۱۳۸۳). گلرنگ يکي از گياهان بومي ايران است و وجود تيپ هاي وحشي گلرنگ در نقاط مختلف کشور نشان دهندهي دامنهي سازگاري بالاي اين گياه با شرايط آب و هوايي کشور است، در حقيقت مي توان آنرا جزء گياهان فراموش شده به شمار آورد (زينلي، ۱۳۷۸). اين گياه پتانسيل عملکرد دانه بيش از ۴ تن در هکتار را دارد و عملکرد دانهي بالاي ۲ تن در هکتار، عملکرد مطلوب به شمار مي رود. متوسط عملکرد گلرنگ در سال زراعي ۲۰۰۸-۲۰۰۷ در دنيا ۱۸۴۷ کيلوگرم در هکتار بوده است (Anonymous, 2008). گلرنگ بواسطه مقاومت به خشکي امروزه به عنوان يک گياه زراعي در تناوب ديمزارهاي مناطق کوهستاني کشور مطرح است (Akhtarbeg and Pala, 2001).
تيپ هاي مختلف وحشي كه در سراسر كشور پراكنده شده اند، نشان از سازگاري بالاي اين گياه روغني با آب و هواي كشور ما دارد (اميدي و همکاران، ۱۳۷۸) .تيپ هاي زمستانه علاوه بر استفاده از نزولات جوي زمستان و بهار ازمتحمل بالايي نيز نسبت به آفات و بيماري ها برخوردار بوده و عملكرد بيشتري نسبت به تيپ هاي بهاره دارند (اميدي و احمدي، ۱۳۸۰). همچنين به عنوان يك گياه روغني مقاوم به خشكي مي تواند در مناطق خشك كشور كه عملكرد ساير گياهان زراعي كم است، كشت و كار شود (ناصري، ۱۳۷۵).
افزايش روز افزون جمعيت جهان در چند دههي اخير و نياز آنها به منابع انرژي از جمله روغن گياهي ايجاب مي نمايد كه در مورد افزايش سطح زيركشت و افزايش عملكرد گياهان روغني مانند گلرنگ توجه بيشتري صورت گيرد. اين در حالي است كه ايران از جمله كشورهايي است كه كاشت برخي از دانه‌ هاي روغني نظير كنجد، كرچك، گلرنگ و آفتابگردان در آن قدمت فراوان دارد. بر اساس آمار موجود، مقدار مصرف سرانه روغن گياهي با توجه به اعمال سهميه بندي در ايران حدود ۱۷ كيلوگرم براي هر نفر است. بنابراين، با در نظر گرفتن جمعيت بيش از ۷۰ ميليوني كشور سالانه به حدود ۱۱۹۰۰۰۰ تن روغن نياز مي باشد. متأسفانه درحال حاضر بيش از ۸۰% روغن گياهي مصرفي در كشور، وارداتي است. گلرنگ به دليل قابليت‌هاي زيادي از قبيل قدرت سازگاري بالا، تحمل به سرما، تحمل به خشكي، شوري و قلياييت بالاي خاك و موارد مصرف متعدد، در بسياري از كشور ها بطور گسترده كشت مي‌شود. روغن اين گياه كيفيت بالايي دارد، ميزان اسيد لينولئيك آن بين ۷۳ تا ۸۵ درصد است (بالاترين مقدار در بين گياهان روغني مي‌باشد (ناصري، ۱۳۷۰).
ارتفاع ساقه گلرنگ بستگي به عواملي چون، رقم و شرايط محيطي دارد. تعداد و محل شاخه هاي فرعي بسته به شرايط محيطي، فضاي رشد (تراکم کاشت) و ژنوتيپ گياه متغير است. به طور كلي وقتي ارتفاع ساقه اصلي به ۲۰ تا ۴۰ سانتي متر برسد، شاخه هاي فرعي از بخش فوقاني آن منشعب مي شوند. هر طبق ۲۰ تا ۱۲۰ گلچه لوله اي را شامل مي شود، كه هر يك مي تواند مولد يك دانه باشد .ميزان روغن قابل استحصال دانه گلرنگ در شرايط مساعد بسته به نوع رقم تا ۴۵ درصد نيز مي رسد (زينلي، ۱۳۷۸؛ آلياري و همکاران، ۱۳۷۹). كنجالهي باقي مانده پس از روغن كشي تا اندازه اي تلخ است، ولي با مخلوط نمودن آن با كنجاله چغندرقند، دام ها مي توانند با رغبت آن را بخورند (آلياري و همکاران، ۱۳۷۹؛ خواجه پور، ۱۳۷۰). گلرنگ يكي از دانه هاي روغني مهم است كه در مناطق ديم ايران كشت مي شود. در ارتفاعات كمتر از ۱۰۰۰ تا ۲۳۰۰ متر بالاتر از سطح دريا مي توان آن را كاشت، ولي در ارتفاعات بالا عملكرد و ميزان روغن آن كاهش مي يابد. وزن هزار دانهي آن بسته به مناطق مختلف از ۲۵ تا ۵۰ گرم و ميزان روغن آن ۳۰ تا ۳۶ درصد متغير مي باشد. در مناطق ديم عملكرد آن از ۵۰۰ تا ۱۲۰۰ كيلوگرم در هكتار متغير است. از نظر اقتصادي نيز زراعت گلرنگ پتانسيل زيادي براي رقابت با محصولات رايج در مناطق ديم مثل گندم، جو، عدس و نخود دارد. گلرنگ نسبت به خشكي متحمل است. بنابراين كشت بهاره يا پائيزه گلرنگ در شرايط ديم كه عملكردي معادل يا حتي بيشتر از گندم دارد، مي تواند در اين مناطق در كنار محصولات (غلات) كاشته شود و يا در تناوب با گندم جايگزين گندم و جوگردد (حقيقتي ملکي و فري، ۱۳۸۶). امروزه گلرنگ به دليل سه هدف اصلي روغن، مصارف غذايي و تغذيه طيور توليد مي شود که البته مهم ترين هدف، توليد روغن از دانه هاي آن مي باشد. دو نوع اسيد چرب غير اشباع درگلرنگ وجود دارد، اسيد چرب غير اشباع اولئيک، که در پخت مواد غذايي و اسيد چرب غير اشباع لينولئيک، که به عنوان عامل خشک کننده در رنگ آميزي و روغن برق و جلا استفاده مي شود. گلرنگ يک گياه روغني مهم بين المللي است که پتانسيل توليد خوبي در سيستم هاي کشت با مصرف کود کم دارد، به ويژه در سيستم هاي کشت ارگانيک که با مصرف کم عناصر غذايي، توليد قابل قبولي دارد. اگرچه اطلاعات کمي در خصوص نياز غذايي اين گياه وجود دارد (Abbadi et al., 2008a).
مهم ترين توليد کنندگان گلرنگ در جهان به همراه درصد توليد هر يک از آنها به ترتيب: مکزيک (۳۶ درصد)، هند (۲۱ درصد)، آمريکا (۱۳ درصد)، اتيوپي (۶ درصد)، استراليا (۵ درصد)، چين (۵ درصد)، قزاقستان (۵ درصد)، آرژانتين (۳ درصد)، قرقيزستان (۳ درصد)، ازبکستان (۲ درصد) و ساير کشورها در حدود ۱ درصد توليد را به خود اختصاص داده اند ((Smith and Jimmerson, 2005.
شكل۱-۱٫ مهمترين كشورهاي توليد كنندهي گلرنگ.
(جدول۱-۱) توليد جهاني گلرنگ (Anonymous, 2008).عملکرد دانه (کيلوگرم در هکتار)سال توليد۲۱۰۹۲۰۰۱۱۱۰۶۲۰۰۲-۲۰۰۱۱۷۸۹۲۰۰۳-۲۰۰۲۱۳۶۵۲۰۰۴-۲۰۰۳۲۰۹۰۲۰۰۵-۲۰۰۴۲۴۳۳۲۰۰۶-۲۰۰۵۲۷۷۹۲۰۰۷-۲۰۰۶۱۸۴۷۲۰۰۸-۲۰۰۷
گلرنگ زراعي گياهي يکساله و از خانواده گل کاسني مي باشد و از بين کشورهاي توليد کننده آن هندوستان با داشتن حدود ۶۰ درصد سطح زير کشت جهاني (۸۳۱ هزار تن) را به خود اختصاص داده است . ايالات متحده آمريکا با عملکرد ۱۴۸۵ کيلوگرم در هکتار بيشترين متوسط عملکرد جهاني را در بين کشورهاي توليد کننده گلرنگ داراست (F.A.O, 1993). متوسط عملکرد دانه گلرنگ در ايران حدود ۷۰۰ کيلوگرم در هکتار برآورد گرديده است (زينلي، ۱۳۷۸). در گذشته کشت گلرنگ بيشتر به منظور تهيه کارتامين (رنگدانهي قرمز رنگ که از گلچه هاي اين گياه قابل استخراج است) و استفاده از آن در رنگرزي البسه و نيز به عنوان رنگ غذا صورت مي گرفت (زينلي، ۱۳۷۸) ولي امروزه اين گياه در گروه گياهان روغني جا گرفته و به اين منظور کشت مي گردد (يزدي صمدي و عبدميشاني، ۱۳۷۰). اين گياه که احتمالاً بومي ايران است (برزگر، ۱۳۷۸) و (خواجه پور، ۱۳۷۰) در سطوح کوچک يا به صورت حاشيه اي براي حفاظت از محصولات، در حاشيه کرت ها کشت مي شده است و هم اکنون نيز در مناطقي از هندوستان براي جلوگيري و جبران خسارت عوامل مختلف بر گندم در کشت مخلوط به صورت رديفي کشت مي شود (Beech and Norman, 1963). زراعت گلرنگ به منظور استفاده از روغن دانهي آن سابقهي زيادي ندارد، به همين دليل در اغلب نوشته ها از اين گياه به عنوان يک گياه زراعي نسبتاً جديد ياد شده است. اصلاح ارقام پر محصول گلرنگ با مقدار روغن بالا که بعد از جنگ جهاني دوم اصلاح شدند به گسترش و توسعهي سطح زير کشت اين گياه زراعي در بعضي نقاط دنيا منجر شد، ارقام اصلاح شده از ژرم پلاسم هايي به دست آمده که از مراکز اوليه اين گياه از جمله ايران جمع آوري شده بودند. اين گياه به دليل قابليت هايي نظير قدرت سازگاري بالا، تحمل به سرما، تحمل نسبي به خشکي، شوري و قليائيت بالاي خاک و مواد مصرف متعدد در بسياري از کشورها به طور گسترده کشت مي شود (زينلي، ۱۳۷۸). اسيد لينولئيک موجود در روغن گلرنگ حاوي خواصي نظير کاهش چربي خون، کلسترول و سختي رگ ها مي باشد. روغن گلرنگ به عنوان مادهي خام جهت افزودن به مواد رنگي، جوهر چاپ و فيلم، نوار مغناطيسي، روغن جلا و … بکار برده مي شود. گلچه هاي اين گياه به عنوان مادهي اوليه جهت استخراج پيگمان هايي رنگي به منظور قابل ملاحظه اي در مواد غذايي و نوشيدني ها و … مي توان آن را بکار برد ( فروزان، ۱۳۷۸).
گلرنگ چنانچه قبل از گلدهي برداشت شود، علوفهي قابل قبولي را براي دام ها توليد مي کند (سرمدنيا و کوچکي، ۱۳۶۸؛ صديق و امين پور، ۱۳۶۳). گلرنگ در طب سنتي داراي خواص دارويي متعدد بوده که از آن جمله مي توان به اثرات آن در درمان دردهاي روماتيسمي و بيماري هاي زنان و اثرات مسهلي اشاره نمود (صديق و امين پور، ۱۳۶۳؛ فتحي بزچلوئي، ۱۳۶۹). با توجه به آنچه دربارهي اهميت گلرنگ گفته شد و با عنايت به کمبود توليد روغن هاي گياهي در کشور و همچنين بومي بودن آن در کشور ما، بررسي روند کشت گلرنگ و تحقيقات درباره آن امري اجتناب ناپذير است . در ايران تحقيق در مورد کشت گلرنگ به عنوان يک گياه روغني، از سال ۱۳۴۶ با تهيه بذر اصلاح شده از خارج از کشور، توسط مرکز تحقيقات کشاورزي ورامين، صورت گرفت. به اين منظور در سال ۱۳۴۸ با هدف بررسي پتانسيل ارقام بومي و توليد ارقام برتر اقدام به جمع آوري توده هاي محلي گلرنگ از شهرستانهاي مختلف نموده و آزمايشات به زراعي مختلفي را جهت حل مسائل زراعي آن به عمل آوردند. (زينلي، ۱۳۷۸).
يکي از عمده ترين دلايل پايين بودن سطح زير کشت گلرنگ کم بودن عملکرد آن است. برخي محققان بر اين عقيده اند که هنوز ژرم پلاسم ها و ذخاير توارثي، پتانسيل و تنوع ژنتيکي بسياري نهفته است که مي توان از طريق روشهاي چند منظوره انتخاب، با تلفيق اين توانايي هاي ژنتيکي و انتخاب ژنوتيپ هاي برتر، گامهاي مؤثر و کاربردي در جهت بهبود عملکرد، برداشت ( خواجه پور، ۱۳۷۶). عملکرد گلرنگ همانند ساير محصولات زراعي، تحت تأثير عوامل گوناگون از جمله ژنوتيپ تاريخ کشت، تراکم بوته، رطوبت، حاصلخيزي، دما و نور قرار مي گيرد. عملکرد دانه در واحد سطح هنگامي حاصل مي گردد که اين رقابت ها به حداقل خود رسيده و در عين حال گياه بتواند از عوامل رشد موجود حداکثر استفاده را بنمايد.
مزرعه خوب گلرنگ بايستي در شرايط ديم و زراعت آبي در کانادا به ترتيب حداقل ۱۶۵۰ و ۲۲۰۰ کيلوگرم در هکتار توليد دانه داشته باشد (Mundel et al., 2004). گلرنگ داراي واريته هاي خاردار و بدون خار است، که درصد روغن در ارقام خاردار، از ارقام بدون خار و ارقامي که داراي خار کمتري هستند، بيشتر مي باشد (Osorio et al., 1995). کاشت گلرنگ به چندين قرن پيش برمي گردد که در ابتدا به منظور استفاده از گلبرگ هاي رنگي آن جهت رنگ هاي خوراکي، طعم دهندهي غذا، چاشني، روغن دانه و رنگرزي منسوجات در کشورهاي شرق دور مورد استفاده قرار مي گرفته است (Esendal, 2001). همچنين گلرنگ در سال هاي اخير به عنوان يک گياه مناسب جهت کاشت علوفه مورد توجه قرار گرفته است (Landau et al., 2005).
دانه هاي گلرنگ بين ۱۶ تا ۱۸ درصد پروتئين دارند که کنجاله آن بعد از روغن کشي ۲۴ درصد پروتئين دارد و قابل استفاده براي تغذيهي حيوانات است. که به لحاظ کيفيت مشابه با کنجاله کلزا، البته با کمي پروتئين و انرژي بيشتر مي باشد. مصرف علوفه اي گلرنگ منحصر به مواقعي مي شود که به عنوان مثال در اثر سرمازدگي و يخبندان مزرعهي گلرنگ، کيفيت محصول بسيار پايين پيش بيني شود (Mundel et al., 2004). همچنين مي توان از قسمت هاي رويشي گلرنگ براي تهيه علوفه سيلويي مطلوب استفاده کرد (Weinberg et al., 2002). گلرنگ داراي ويژگي هاي مهمي جهت کاشت در مناطق ديم مي باشد که مي توان به تحمل آن به سرما، خشکي و شوري اشاره کرد، به طوري که توانسته است در مناطق خشکي مثل مرکز آناتولي و نواحي اطراف آن که بارندگي کافي ندارند، مثل استان هاي آنکارا، Eskisehir و Konya و Cankiri در ترکيه بطور موفق رشد نمايد. { به طوري که سطح زير کشت آن در ترکيه در سال ۲۰۰۵ به ۲۶۵ هکتار رسيده است (F.A.O, 2006)}. بر اساس نوع پوست دانه، درصد روغن دانه گلرنگ بين ۲۰ تا ۴۵ درصد متغير مي باشد. وجود مقادير زياد اسيد چرب غير اشباع لينولئيک در روغن دانه باعث کاهش کلسترول خون مي شود. همچنين از اين روغن براي تهيه انواع مارگارين و سالاد نيز استفاده مي شود. در بسياري از کشورها نه به دليل استفاده از رنگ آن، بلکه به خاطر يک منبع بسيار مهم روغن، اين گياه مورد توجه قرار گرفته است، چون دانه هاي گلرنگ حاوي ۳۵ تا ۵۰ درصد روغن، ۱۵ تا ۲۰ درصد پروتئين و ۳۵ تا ۴۵ درصد پوست مي باشند (Rahamatalla et al., 2001). روغن استاندارد گلرنگ حاوي حدود ۸-۶ درصد اسيد پالميتيک، ۳-۲ درصد اسيد استئاريک، ۲۰-۱۶ درصد اسيد اولئيک و ۷۵-۷۱ درصد اسيد لينولئيک مي باشد (Velasco and Fernandez, 2001). اين گياه به راحتي مي تواند در مناطقي که دما پايين و خاک هايي با حاصلخيزي کم دارند، رشد و نمو موفقي داشته باشد (Koutroubas and Papadis, 2004). موفقيت در توليد گلرنگ در مناطق جديد بستگي زيادي به اصلاح و بهبود بيشتر عملکرد دانه و روغن دارد. عملکرد دانهي يک رقم گلرنگ ممکن است در مناطق مختلف، متفاوت باشد، زيرا عواملي چون نور، آب، بارندگي، دما، رطوبت محيطي و رقابت در جذب مواد غذايي متفاوت خواهد بود (Koutroubas and Papadis, 2004). عملكرد گلرنگ را تابعي از تعداد بوته در واحد سطح، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه و وزن دانه ها ذكر كردند (Yoguoy et al., 1993). در گزارشي از کانادا، مراحل نمو گلرنگ را شامل سبز شدن، روزت، طويل شدن ساقه، تشکيل ساقه هاي جانبي، گلدهي و رسيدگي تقسيم کردند. در گزارش ايشان، در تاريخ کاشت حدود اواسط ارديبهشت مرحله جوانه زني ۲ تا ۳ هفته، گلدهي۱۲ تا ۱۵ هفته و رسيدگي فيزيولوژيکي ۲۰ هفته طول مي کشد (Mundel et al., 1992).
گلرنگ به عنوان يک گياه بومي کشور ايران، با ويژگي تحمل نسبتاً بالايي که به شوري و خشکي از خود نشان مي دهد و همچنين به دليل بالا بودن کيفيت روغن آن، مي تواند نقش مهمي در گسترش سطح زير کشت گياهان روغني در کشور داشته باشد. دسترسي به ارقام متحمل به خشکي مي تواند توسعه کشت اين گياه را در شرايط اقليمي خشک، فراهم سازد (Forozan, 1997). تنش خشکي در گلرنگ در مرحله رشد رويشي از طريق کاهش شاخص سطح برگ باعث کاهش توليد ماده خشک و کاهش عملکرد گياه مي شود. اين گياه در مرحله رويشي نسبت به مراحل بعدي رشد، نسبت به کمبود آب متحمل تر است و عدم آبياري در اين مرحله باعث گسترش سيستم ريشه اي گياه و افزايش تحمل گياه نسبت به شرايط گرم و خشک در مراحل بعدي مي شود، بنابراين توصيه مي شود که پس از جوانه زني و استقرار گياه يک دوره خشکي کوتاه مدت به گياه داده شود (خواجه پور، ۱۳۸۳).
در بعضي مناطق مزرعه گلرنگ توسط گوسفند چرانيده مي شود. بوته هاي سبز در حال رشد و شاخ و برگ گياه بعد از برداشت، گاهي اوقات به منظور تعليف دام استفاده مي شود. دام ها و به ويژه گوسفند اشتها و رغبت زيادي به خوردن کاه و کلش گلرنگ نشان مي دهند (Knowles, 1979). در برخي منابع از ارقام بي خار و گل قرمز گلرنگ به عنوان گياه زينتي نيز نام برده شده است (Pascaal.Villalobos and Alburquerue, 2000). متوسط عملکرد گلرنگ در سطح جهاني در حدود ۲ تن در هکتار گزارش شده است. گلرنگ در کشورهاي مختلف داراي نام ها و اسامي مختلفي است. در زبان انگليسي به اين گياه Safflower و در زبان فرانسه Carthame و در زبان عربي به اين گياه قرطوم، کرتوم و عصفر اطلاق مي گردد (Able, 1972). در ايران به آن گلرنگ،گلبرآفتاب و در مناطق متعدد اسامي ديگري همچون کوشه، کافشه، کاژيره، کاجيره و گل زرد نيز به آن اطلاق مي شود، به دليل قيمت ارزان و قابليت جايگزيني اين گياه با زعفران تحت عناوين زعفران دروغين، زعفران کنگره و زعفران رنگرزي نيز معروف است. کشت و کار گلرنگ در ايران از ديرباز جهت استفاده از رنگ آن در صنايع قالي بافي، تزئين نان و غيره به صورت محدود معمول بوده، ولي به دليل نبودن ارقام با عملکرد بالا، طولاني بودن فصل رشد و وجود آفات و بيماري ها هيچ گاه سطح زيرکشت قابل توجهي نداشته است و بيشتر در حواشي مزارع کشاورزان جهت مصارف شخصي کشت مي گرديده است. در ايران کشت و کار گلرنگ تحت عنوان يک گياه روغني از سال ۱۳۳۶ شروع شد و پس از سال ۱۳۵۳ سطح زير کشت اين گياه بسيار محدود گرديد. از جمله عوامل کاهش سطح زير کشت گلرنگ در ايران طي سالهاي گذشته محدود شدن عملکرد دانه توسط عواملي همچون آفات، بيماري ها، علف هاي هرز و در دسترس نبودن ارقام مناسب واطلاعات کافي در زمينه زراعت اين گياه بوده است (زينلي، ۱۳۷۸). ولي دوباره از ابتداي سال ۱۳۷۰ فعاليت هايي به منظور توسعه کشت و کار گلرنگ صورت گرفته است به طوري که درسال ۱۳۷۵، ۱۱۵ تن محصول از کشاورزان خريداري شد (زينلي، ۱۳۷۸). متوسط دانه گلرنگ در ايران حدود ۷۰۰ کيلوگرم درهکتار برآورد گرديده که از متوسط عملکرد جهاني گلرنگ (حدود ۲ تن در هکتار) خيلي کمتر است. يکي از امتيازات ارزشمند گياه گلرنگ در ايران بومي بودن و سازگاري گياه است. بنابراين شايسته است که مطالعات بيشتري براي شناخت اين گياه و استعدادهاي آن انجام گردد (زينلي، ۱۳۷۸). بر اساس آزمايش ها و بررسي هاي انجام شده گلرنگ توان توليد بيش از۴ تن دانه درهکتار را دارد و حتي در بعضي کشت هاي آزمايشي بيش از ۵/۴ تن دانه از آن برداشت شده است. در هر حال عملکرد دانه بالاتر از۲ تن در هکتار مطلوب است (زند، ۱۳۷۴).
مهم ترين مراکز تحقيقاتي در زمينه اصلاح گياه گلرنگ در کشورهاي هندوستان، مکزيک، ايلات متحده، چين، کانادا و استراليا مستقر است. گلرنگ به طور گسترده در هند، خاور نزديک و چين کشت مي شود. در دهه هاي اخير کشت اين گياه در کشورهاي آمريکاي جنوبي و استراليا نيز متداول گرديده است. در حال حاضر اين گياه در بيش از ۶۰ کشور جهان و عمدتاً در کشورهاي هند، مکزيک، ايالات متحده آمريکا، اتيوپي، اسپانيا و استراليا مورد کشت و زرع قرار مي گيرد (Dajue, 1999).
1-3: مشخصات گياه شناسي:
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) از خانواده Compositeae است. جنس Carthamus حدود ۲۵ گونهي مهم دارد که بسياري از آنها بومي منطقهي مديترانه هستند (احمدي و اميدي، ۱۳۸۰). در زمينهي مبدأ گلرنگ اتفاق نظر وجود ندارد و به عقيدهي واويلوف گونهي زراعي گلرنگ (Carthamus tinctorius L) به همراه دو گونه (C.palaestinus L, C.oxyacanth L) در يک گروه جاي دارند. هر سه گونه يکساله، قابل تلاقي با يکديگر بوده و۱۲ جفت کروموزوم دارند (احمدي، ۱۳۷۱). وي سه ناحيه را به عنوان مبدأ، براي گونهي زراعي گلرنگ پيشنهادکرده است که اولي در هند، دومي در افغانستان وسومي در اتيوپي قرار دارد (Knowles, 1979). نولز (Knowles, 1980) پيشنهاد کرد که براي سهولت کار بهتر است به چندين مرکز کشت و مصرف گلرنگ در دنياي قديم اشاره نمود. اين نه مراکز مبدأ هستند و نه مراکز تنوع و در واقع کاربرد واژهي مراکز متشابه مناسب تر مي باشد. نولز اين مراکز را در ۷ گروه قرار داده که عبارتند از:
الف) خاور دور : چين، ژاپن و کره
ب) هند – پاکستان و بنگلادش
ج) خاورميانه : افغانستان، ايران تا ترکيه، بخش هاي جنوبي اتحاد جماهير شوروي سابق تا اقيانوس هند.
د) مصر: کناره رودنيل در شمال سودان، جنوب مصر.

دسته بندی : 22

پاسخ دهید