سنكا………………………………………………………………………………………………………………………۳۴
حقوق‌بشردرقرون وسطي…………………………………………………………………………………………..۳۶
سنت‌آگوستين………………………………………………………………………………………………………….۳۷
توماس آكوئيـناس…………………………………………………………………………………………………….۳۹
فصل دوم: خاستگاه حقوق‌بشر بعد از رنسانس……………………………………………………………….۴۲
مكتب حقوق طبيعي……………………………………………………………………………………………………۴۳
آلتوسيوس………………………………………………………………………………………………………………۴۴
گروسيوس………………………………………………………………………………………………………………۴۶
پوفندرف…………………………………………………………………………………………………………………۴۸
حقوق‌بشردرانديشه اصحاب قرارداد………………………………………………………………………………۵۰
هابز……………………………………………………………………………………………………………………….۵۱
جان لاك…………………………………………………………………………………………………………………..۵۴
منتسکيو…………………………………………………………………………………………………………………..۵۷
ژان ژاك روسو…………………………………………………………………………………………………………۵۹
حقوق‌بشردرآرائ متفكران قرن نوزدهم………………………………………………………………………………۶۲
كانت………………………………………………………………………………………………………………………..۶۳
فصل سوم: تجلي حقوق‌بشر دراعلاميه‌ها وضمانت‌نامه هاي حقوقي……………………………………..۶۹
انقلاب انگلستان (۱۶۸۸) …………………………………………………………………………………………………..۷۰
انقلاب آمريكا (۱۷۷۶) ……………………………………………………………………………………………………..۷۱
انقلابفرانسه (۱۷۸۹) ……………………………………………………………………………………………………..۷۳
فصل چهارم: تحولات حقوق‌بشر در قرن بيستم…………………………………………………………………..۷۶
تشكيل سازمان ملل متحد………………………………………………………………………………………………….۷۸
اعلاميه جهاني حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………..۷۹
ميثاق بين‌المللي حقوق مدني و سياسي و ميثاق بين‌المللي حقوق اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي……۸۱
نهادهاي فرعي بين‌المللي مدافع حقوق‌بشر…………………………………………………………………………..۸۳
جمع‌بندي……………………………………………………………………………………………………………………….۸۵
گفتار سوم: خاستگاه حقوق‌بشر اسلامي
فصل اول: حقوق‌بشر در رويكرد سنتي……………………………………………………………………………….۸۹
بررسي آراءآيت ‌الله ‌جوادي آملي………………………………………………………………………………………۹۲
انسان‌شناسي و حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………۹۳
محورهاي سه‌گانه انسان شناسي…………………………………………………………………………………………۹۳
هويت وجايگاه انسان………………………………………………………………………………………………………۹۴
اعلاميه جهاني حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………۹۴
انسان از شناخت خود ناتوان است…………………………………………………………………………………….۹۵
تعلق به ماده مانع از تدوين حقوق‌بشراست ………………………………………………………………………۹۵
درمسائل اعتقادي نمي‌توان به علم و سيره عقلاء اكتفا نمود………………………………………………….۹۶
انسان‌ها از خودمحوري و هواي نفس مصون نيستند ………………………………………………………………۹۶
انسان نمي‌تواند معيار “نظام احسن”باشد …………………………………………………………………………..۹۶
معرفت شناسي و حقوق‌بشر………………………………………………………………………………………………۹۷
عقل و مسئله استنباط حقوق‌بشر………………………………………………………………………………………..۹۸
بررسي آراء علامه محمدتقي جعفري……………………………………………………………………………….۱۰۰
جمـع‌بندي…………………………………………………………………………………………………………………….۱۰۴
فصل دوم: حقوق‌بشر در رويكرد مدرن ……………………………………………………………………………..۱۰۵
بررسي آراء مجتهدشبستري…………………………………………………………………………………………….۱۰۶
بررسي آراء محسن کديور……………………………………………………………………………………………….۱۱۱
بررسي آراء عبدالکريم سروش…………………………………………………………………………………………۱۱۵
جمع‌بندي………………………………………………………………………………………………………………………۱۲۱
فصل سوم: حقوق‌بشر در قرآن و نهج‌البلاغه……………………………………………………………………….۱۲۴
اصول حقوق‌بشر در نهج‌البلاغه………………………………………………………………………………………….۱۲۵
ماده اول……………………………………………………………………………………………………………………….۱۲۵
آزادگي بشر………………………………………………………………………………………………………………۱۲۵
كرامت انسان…………………………………………………………………………………………………………..۱۲۶
تساوي حرمت…………………………………………………………………………………………………………۱۲۷
صلح ……………………………………………………………………………………………………………………..۱۲۷
ماده دوم….. ………………………………………………………………………………………………………………….۱۲۹
حقوق‌بشر………………………………………………………………………………………………………………۱۲۹
تساوي حقوق. …………………………………………………………………………………………………………۱۳۱
ماده سوم………………………………………………………………………………………………………………………۱۳۲
حق حيات………………………………………………………………………………………………………………۱۳۲
حق آزادي………………………………………………………………………………………………………………۱۳۲
حق امنيت……………………………………………………………………………………………………………….۱۳۴
ماده چهارم……………………………………………………………………………………………………………………۱۳۶
نفي بردگي………………………………………………………………………………………………………………۱۳۶
ماده پنجم………………………………………………………………………………………………………………………۱۳۹
نفي خشونت……………………………………………………………………………………………………………۱۳۹
ماده ششم………………………………………………………………………………………………………………………۱۴۲
شخصيت حقوقي انسان……………………………………………………………………………………………..۱۴۲
ماده هفتم………………………………………………………………………………………………………………………۱۴۴
عدالت……………………………………………………………………………………………………………………..۱۴۴
نفي تبعيض………………………………………………………………………………………………………………۱۴۷
نفي برتري جنسيتي(تبعيض جنسيتي)…………………………………………………………………………..۱۴۷
ماده هشتم……………………………………………………………………………………………………………………..۱۴۸
حق دعاوي……………………………………………………………………………………………………………….۱۴۸
ماده نهم…………………………………………………………………………………………………………………………۱۵۰
نفي مجازات غير قانوني………………………………………………………………………………………………۱۵۰
ماده دهم……………………………………………………………………………………………………………………….۱۵۱
تساوي در حقوق قضايي……………………………………………………………………………………………..۱۵۱
ماده يازدهم……………………………………………………………………………………………………………………۱۵۴
اصل برائت………………………………………………………………………………………………………………..۱۵۴
ماده دوازدهم…………………………………………………………………………………………………………………۱۵۵
قلمرو دولت……………………………………………………………………………………………………………..۱۵۵
حفظ حريم خصوصي…………………………………………………………………………………………………۱۵۶
منع استراق سمع…………………………………………………………………………………………………………۱۵۷
منع كمين نشيني وتجسس………………………………………………………………………………………….۱۵۸
ماده سيزدهم………………………………………………………………………………………………………………….۱۵۸
حق انتخاب محل اقامت………………………………………………………………………………………………۱۵۸
ماده چهاردهم…………………………………………………………………………………………………………………۱۵۹
ماده پانزدهم…………………………………………………………………………………………………………………..۱۶۰
ماده شانزدهم………………………………………………………………………………………………………………….۱۶۱
ماده هفدهم.. ……………………………………………………………………………………………………………….۱۶۳
حق مالكيت…………………………………………………………………………………………………………………۱۶۳
ماده هيجدهم………………………………………………………………………………………………………………..۱۶۵
آزادي فكر و عقيده……………………………………………………………………………………………………….۱۶۵
ماده نوزدهم………………………………………………………………………………………………………………….۱۶۹
آزادي انتقاد…………………………………………………………………………………………………………………۱۶۹
ماده بيستم…………………………………………………………………………………………………………………….۱۷۲
ماده بيست و يکم…… …………………………………………………………………………………………………….۱۷۳
حق تعيين سرنوشت…………………………………………………………………………………………………….۱۷۳
ماده بيست ودوم……………………………………………………………………………………………………………۱۷۵
حق امنيت…………………………………………………………………………………………………………………..۱۷۵
ماده بيست و سوم…………………………………………………………………………………………………………۱۷۶
حق كار………………………………………………………………………………………………………………………۱۷۶
ماده بيست و چهارم……………………………………………………………………………………………………….۱۷۸
حق تفريح…………………………………………………………………………………………………………………..۱۷۸
ماده بيست و پنجم…………………………………………………………………………………………………………۱۷۸
حق تأمين اجتماعي……………………………………………………………………………………………………..۱۷۹
ماده بيست و ششم………………………………………………………………………………………………………….۱۸۲
حق تعليم وتربيت………………………………………………………………………………………………………..۱۸۲
ماده بيست و هفتم…………………………………………………………………………………………………………..۱۸۳
ماده بيست و هشتم………………………………………………………………………………………………………….۱۸۳
حق داشتن نظام سياسي………………………………………………………………………………………………..۱۸۳
ماده بيست و نهم……………………………………………………………………………………………………………۱۸۴
تعهد و مسئوليت متقابل………………………………………………………………………………………………..۱۸۴
ماده سي‏ام…………………………………………………………………………………………………………………….۱۸۶
گفتار چهارم: نتيجه‌گيري
نتيجه‌گيري………………………………………………………………………………………………………………………۱۸۸
پي‌نوشت قرآن و نهج‌البلاغه……………………………………………………………………………………………….۱۹۹
کتابنامه …………………………………………………………………………………………………………………………..۲۱۵

چکيده
امروزه يكي از موضوعات مهم مورد توجه در عرصه بين‌الملل، مقوله حقوق‌بشر است كه حساسيت بسياري نسبت به رعايت آن وجود دارد. در بسياري از كشورها، نهادها و كميته‌هايي براي پيگيري اين موضوع در نظر گرفته شده است. حقوق‌بشر يكي از مفاهيم كليدي حقوق بين‌الملل است. از جمله باورهاي جهان‌شمول اين است كه انسان داراي حقوقي است که دانستن و رعايت و اجراي آنها مي‌تواند زندگي موفق و سعادت‌آميزي براي او داشته باشد، حقوق‌بشردر سطوح ملي و بين‌المللي، متوجه حمايت از افراد بشر در مقابل رنج‌ها و مشقات ساخته دست انسان‌ها و موانع قابل اجتنابي است كه از طريق اعمال محروميت، بهره‌كشي، اختناق، ‌آزار و اذيت و كليه اشكال سوء رفتار توسط گروه‌هاي سازمان‌يافته و قدرتمندي از انسان‌ها بوجود ‌آمده‌است. در جهان اسلام نيز از ابتداي ظهور اسلام، مسلمان‌ها دغدغه حقوق‌بشر را داشته‌اند هر چند بيان اين مقوله در قالب مقولاتي ديگر همچون حق‌الناس بيان شده است. در اسلام، بشر هم موضوع حق و هم موضوع تكليف قرار مي‌گيرد و تازه همان تكليف هم در بخشي كه مرتبط با حق الناس- در برابر حق الله است- مستلزم رعايت حقوق ديگران است، به اين معنا كه تكليف يك نفر، براي نفر دوم ايجاد حق مي‌كند و در واقع با بسط دامنه حق‌الناس در انديشه اسلامي ما مي‌توانيم به مقوله حقوق‌بشر برسيم. كرامت انسان در اسلام بسيار مهم است در طول چهارده قرن گذشته فقهاي اسلامي هر كدام به نوعي راجع به حقوق‌بشر بطور مستقيم يا غيرمستقيم بحث‌هايي را مطرح كرده‌اند، كتاب‌ها و مقالاتي را به نگارش در آورده‌اند، اما از آنجا كه مهم‌ترين اسناد ديني در اسلام بويژه از نظر مذهب شيعه قرآن و نهج‌البلاغه است آنچه كه در اين پژوهش براي ما حائز اهميت است، اين است كه ببينيم چه تفاوت‌هاي بنيادي و معرفت‌شناختي بين ديدگاه‌هاي غربي نسبت به حقوق‌بشر با ديدگاه‌هاي اسلامي به مسئله حقوق‌بشر وجود دارد؟ به همين جهت اسناد رسمي حقوق‌بشر در دنياي غرب مثل اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه انقلاب كبير‌فرانسه را به عنوان اسناد غربي در حقوق‌بشر با مباني ديني بويژه آيات قرآن و نهج‌البلاغه مقايسه مي‌كنيم.
کليدواژه: حقوق بشرغربي، حقوق‌بشر اسلامي، حقوق‌بشر در قرآن، حقوق‌بشردر نهج‌البلاغه

گفتار اول
كليات پژوهش

فصل اول
كليات

طرح پژوهش

امروزه يكي از موضوعات مهم مورد توجه در عرصه بين‌الملل، مقوله حقوق‌بشر است كه حساسيت بسياري نسبت به رعايت آن وجود دارد. در بسياري از كشورها، نهادها و كميته‌هايي براي پيگيري اين موضوع در نظر گرفته شده است. حقوق‌بشر يكي از مفاهيم كليدي حقوق بين‌الملل است. سالهاست كه مجادلات سياسي و رسانه‌اي فراواني ميان كشورهاي غربي و اسلامي بر سر حقوق‌بشر در جريان است. هر يك از آنها يكديگر را به نقض حقوق‌بشر متهم مي‌كنند. اين امر نشان دهنده اهميت مقوله حقوق‌بشر است، به خصوص كه كشورهاي بزرگي مانند آمريكا و كشورهاي غربي همواره از حربه حقوق‌بشر برعليه كشورهاي ديگر از ‌جمله كشورهاي جهان سوم استفاده مي‌كنند.
از آنجائي كه دين اسلام بعنوان يكي از اديان آسماني كه به مسئله انسان و حقوق انسان بهاي زيادي مي‌دهد و با توجه به اينكه كشورها و ملت‌هاي اسلامي، مسئله حقوق‌بشر را بعنوان يكي از دغدغه‌هاي مهم خودشان مطرح مي‌كنند و متقابلاً دنياي غرب را به نقض حقوق‌بشر متهم مي‌كنند، سؤالي كه اينجا مطرح مي‌شود اين است كه در واقع چه نسبتي بين ديدگاه‌هاي اسلامي نسبت به مسئله حقوق‌بشر با ديدگاه‌هاي غربي نسبت به حقوق‌بشر وجود دارد؟
نگاهي به سير تحول مفهوم حقوق‌بشر نشان مي‌دهد كه از‌ ديرباز متفكران و انديشمندان شرق و غرب به اين مقوله انديشيده و آثاري را در اين زمينه خلق كرده‌اند. نخستين گروهي كه به صورت جدي مسئله حقوق‌بشر و حقوق طبيعي انسان را مطرح كردند رواقيون بودند. آنها آدميان را اعضاي جامعه يگاني جهاني و همسان و برابر با يكديگر مي‌شناختند و نيز معتقد بودند كه همه انواع بشر بطور مساوي مي‌توانند كمال يابند و در بين آنها هيچ‌گونه امتياز فطري وجود ندارد، اما تنها فرزانگان اين حقيقت را مي‌فهمند و مي‌دانند و هم ايشانند كه خود را شهروندان جهان مي‌دانند. شهر ايشان به بخشي از جهان محدود نمي‌شود، بلكه خود جهان است، شهري است كه در آن حق و حقيقت حكومت جهاني دارد. همه مردمان از هر طبقه و مليت به اين ميهن بزرگ تعلق دارند و به اين اعتبار كه داراي خردند و در فضيلت همه با هم برابرند (سيمبر،۱۳۸۳: ۲).
بعدها ديدگاه‌هاي حقوق طبيعي رواقيون به امپراتوري رم منتقل شد و در ميان فلاسفه و متفكران آن ديار نيز طرفداران زيادي پيدا كرد. بطوري‌‌ كه، سيسرون در كتاب معروف خود در باب جمهوريت مي‌نويسد:
“قانون واقعي، مبتني بر عقل سليم ، موافق با طبيعت، ناقد درهمه جا، ثابت و جاويدان وجود دارد كه بايد بر فرامين آن گردن نهاد. اين قانون منبعث از نهاد الهي است لذا نمي‌توان پيشنهاد لغو آن را داد. مجاز به انحراف از آن نيستيم… در رم و آتن يكي است و از امروز به فردا تغيير نمي‌كند… هر كس از آن اطاعت نكند، از خويشتن خويش گريخته و فطرت انساني را ناديده گرفته است” (سيمبر،۱۳۸۳: ۴).
بعدها كه آيين مسيحيت قوت گرفت، حقوق طبيعي از رونق افتاد و حقوق الهي جانشين انديشه حقوق طبيعي شد. از انديشمندان اين دوره مي‌توان به سنت‌آگوستين، سنت‌آكوئيناس اشاره داشت. سنت‌آگوستين معتقد بود تنها نيروي روحاني است كه مي‌تواند عدالت را برقرار سازد، اين نيرو مستقل و جدا از دولت است. اما در دوره جديد بعد از رنسانس، به تدريج عده‌اي از متفكران و انديشمندان براي مبارزه با استبداد به حربه حقوق طبيعي و حقوق‌بشر متوسل شدند. بنابراين، حقوق طبيعي و حقوق‌بشر ابزاري شد براي انديشمندان قرن شانزدهم به بعد كه بتوانند جلوي دخالت‌هاي بي‌حد و حرص دولت‌ها را در امور خودشان بگيرند. بعدها افرادي مانند هابز، لاك، روسو، مونتسكيو هر كدام به نوعي بر طبيعي بودن حقوق انسان تأكيد داشتند و به دوراني كه دوران اوليه زندگي بشر ناميده مي‌شود اشاره مي‌كنند كه در واقع، انسان‌ها آزاد بودند و دولت و قانوني وجود نداشت و انسان براساس حقوق طبيعي زندگي مي‌كرد تا اينكه دولت‌ها بوجود آمدند. با بوجود آمدن دولت‌ها، مانع بزرگي در مسير برخورداري انسان‌ها از حقوق طبيعي پديد آمد.
بعضي از انديشمندان مانند هابز تأكيد مي‌كردند در زندگي انسان‌ها، امنيت اولويت دارد و تنها دولت برآمده از قرارداداجتماعي است كه مي‌تواند جلوي هرج ‌و مرج و تعدي را بگيرد. طبق اين قرارداد هركس سهم حاكميت خود را به فرمانروا مي‌بخشيد و از استقلال خود كه مولود طبيعت است چشم مي‌پوشد تا فرامانروا نظم و قاعده‌اي را در رابطه بين افراد جامعه وضع و اجرا كند. اما در اين بين فلاسفه بشردوستي مانند جان لاك نهايت سعي خود را در تبيين حقوق طبيعي بكار بردند. لاك معتقد بود كه دولت بايد در چهارچوب حقوق طبيعي عمل كند، چرا كه طبيعت به انسان حقوقي داده است كه به هيچ عنوان قابل سلب شدن نيست، مانند حق حيات، حق آزادي و … .
بعدها انديشه حقوق طبيعي در نزد متفكراني مانند كانت وارد مرحله جديدي شد. در واقع، فلسفه حقوق‌بشر تأثير پذيرفته از تعاليم كانت است آنجا كه وي بر خودمختاري انسان‌ها تأكيد فراوان دارد و مي‌گويد انسان قابليت گزينش و تصميم‌گيري عقلاني را دارد و ديگر جانوران چنان نيستند. پس انسان مستحق فضيلت، شرف و كرامت است كه او را از ديگر موجودات ممتاز مي‌گرداند، امتياز انسان با انسانيت اوست (موحد،۱۳۸۲: ۶).
به اين ترتيب بود كه حقوق‌بشر در دوره جديد با پيدايش مكتبي با عنوان مكتب “ليبراليسم” به‌عنوان يكي از مسائل مهم بشري در دنياي غرب تبديل شد. حربه حقوق طبيعي و حقوق‌بشر بود كه مردم توانستند در دنياي غرب نظام‌هاي استبدادي را واژگون كنند. بنابراين تلاش براي رسيدن به حقوق‌بشر در دنياي غرب يك تلاش طولاني مدت بود. تجلي عيني انديشه‌هايي كه در بالا بيان شد، اعلاميه‌هاي حقوق‌بشر در كشورهاي مختلف است. اين اعلاميه‌ها در پي آن بودند كه قدرت حاكمان را در حيطه حقوق افراد متوقف كنند و حرمت قلمرو حقوق فردي و آزادي‌هاي عمومي در جهت سعادت انسان‌ها را تضمين كنند. مهمترين اين اعلاميه‌ها بدين قرار است:
۱-منشوركبير ۱۲۱۵ و اعلاميه درخواست حقوق ۱۶۸۹ در انگلستان
۲-اعلاميه حقوق دولت ويرجينيا در ۱۷۷۶ و اعلاميه استقلال ايالات متحده امريكا در ۱۷۷۶
۳-اعلاميه حقوق‌بشر و شهروند انقلاب كبير فرانسه در ۱۷۸۹
۴-سرانجام در تاريخ ۱۰ دسامبر سال ۱۹۴۸ اعلاميه جهاني حقوق‌بشر به تصويب سازمان ملل رسيد و اين روز بعنوان روز حقوق‌بشر درجهان نامگذاري شد (هاشمي، ۱۳۸۴: ۹۲).
بنابراين از دير باز مسئله حقوق‌بشر يكي از مسائل بسيار مهم در دنياي غرب بوده است.
در جهان اسلام نيز از ابتداي ظهور اسلام، مسلمان‌ها دغدغه حقوق‌بشر را داشته‌اند هر چند بيان اين مقوله در قالب مقولاتي ديگر همچون حق‌الناس بيان شده است. در اسلام، بشر هم موضوع حق و هم موضوع تكليف قرار مي‌گيرد و تازه همان تكليف هم در بخشي كه مرتبط با حق الناس- در برابر حق الله است- مستلزم رعايت حقوق ديگران است، به اين معنا كه تكليف يك نفر، براي نفر دوم ايجاد حق مي‌كند و در واقع با بسط دامنه حق‌الناس در انديشه اسلامي ما مي‌توانيم به مقوله حقوق‌بشر برسيم.
كرامت انسان در اسلام بسيار مهم است در طول چهارده قرن گذشته فقهاي اسلامي هر كدام به نوعي راجع به حقوق‌بشر بطور مستقيم يا غيرمستقيم بحث‌هايي را مطرح كرده‌اند، كتاب‌ها و مقالاتي را به نگارش در آورده‌اند، اما از آنجا كه مهم‌ترين اسناد ديني در اسلام بويژه از نظر مذهب شيعه قرآن و نهج‌البلاغه است آنچه كه در اين پژوهش براي ما حائز اهميت است، اين است كه ببينيم چه تفاوت‌هاي بنيادي و معرفت‌شناختي بين ديدگاه‌هاي غربي نسبت به حقوق‌بشر با ديدگاه‌هاي اسلامي به مسئله حقوق‌بشر وجود دارد؟ به همين جهت اسناد رسمي حقوق‌بشر در دنياي غرب مثل اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه انقلاب كبير‌فرانسه را به عنوان اسناد غربي در حقوق‌بشر با مباني ديني بويژه آيات قرآن و نهج‌البلاغه مقايسه مي‌كنيم.

سؤال اصلي
سوال اصلي اين پژوهش عبارت است از اينكه بين بنيادهاي نظري و مواد اعلاميه جهاني حقوق‌بشر با مباني و آموزه‌هاي قرآن و نهج‌البلاغه چه نسبتي وجود دارد؟

سؤالات فرعي
براي تبيين بهتر موضوع پژوهش سؤال اصلي را مي‌توان به سؤالات فرعي زير تجزيه نمود:
۱-ديدگاه اسلام نسبت به حقوق‌بشر چيست؟
۲-آياتي كه در قرآن درباره حقوق‌بشر آمده كدام است؟
۳-چه مباحثي در نهج البلاغه از حقوق‌بشر مطرح شده است؟
۴-مباني معرفت شناختي حقوق‌بشر از نگاه غربي كدام است؟
۵-مباني معرفت شناختي حقوق‌بشر از نگاه اسلامي كدام است؟

فرضيه

با توجه به اينكه تحقيق جنبه توصيفي دارد نياز به ارائه فرضيه نمي‌باشد.

تعريف عملياتي:
حقوق بشر:
۱- کانت اين گونه تعريف مي‌کند:
حقوق مجموعه شرايطي است که درنتيجه آن اختيار هرکس با اختيار ديگران جمع مي‌شود (قرباني، ۱۳۸۴: ۱۴).
۲- حقوق بشر در سطوح ملي و بين‌المللي، متوجه حمايت از افراد بشر در مقابل رنجها و مشقات ساخته دست انسان‌ها و موانع قابل اجتنابي است كه از طريق اعمال محروميت، بهره‌كشي، اختناق، ‌آزار و اذيت كليه اشكال سوء رفتار توسط گروه‌هاي سازمان يافته و قدرتمندي از انسان‌ها بوجود ‌آمده‌ است (آقايي، ۱۳۷۶: ۳).
حق الناس:
حق‌الناس يک اصطلاح فقهي خاص در ابواب قضا، شهادت و حدود است. در لغت به معناي “حق مردم” مي‌باشد و در کنار حق‌الله، اساس حقوق اسلامي را تشکيل مي‌دهد. حق الناس حقوقي است که افراد در مقابل ساير افراد جامعه برگردن دارند. مانند بازگرداندن قرض، عذرخواهي و جلب رضايت در قبال اشتباهات و زيانهايي که به آنها رسانده و همچنين حسن‌ظن به ايشان (كديور،۱۳۸۷: ۷۵).
حق الله:
حق‌الله، حق اضافه به جاعل است. حق‌الناس نيز مانند حق‌الله، توسط خداوند جعل شده و فقط امر آن به مردم سپرده شده ‌است. بر مبناي اعتقادات اسلام حق‌الناس از حق‌الله مهم‌تر است. و پاسخ دادن حق‌الناس در روز قيامت دقيق‌تر از پاسخ دادن به حق‌الله ‌است. چرا که خداوند حق خود را مي‌بخشد ولي حق مردم را بايد صاحبان آن (مردم) ببخشند (كديور، ۱۳۸۷: ۷۷).

هدف پژوهش:
با توجه به اين مطلب كه هدف پژوهش رفع خلأ و كاستيهاي موجود در آثار قبلي است در اين پژوهش سعي مي‌شود تا با مطالعه قرآن و نهج‌البلاغه و متن اعلاميه جهاني حقوق‌بشر به تطبيق اين دو بپردازم و نقاط اشتراك و افتراق آن را در اين پژوهش بيان كنم.

حدود و نقطه تمركز پژوهش:
پژوهش حاضر از نظر موضوعي مباني نظري اعلاميه جهاني حقوق‌بشر و مصاديق آن در قرآن و نهج‌البلاغه، و از نظر زماني از يونان باستان تاكنون مي‌باشد.

روش گردآوري اطلاعات:
در اين پژوهش با توجه به ماهيت موضوع، از روش کتابخانه‌اي براي جمع آوري اطلاعات استفاده مي‌شود، و طي آن با استفاده از منابع مکتوب مانند کتب، مجلات علمي، پايان نامه‌ها، گزارشات و شبکه جهاني اينترنت، و … نسبت به گردآوري اطلاعات اقدام خواهد شد.

پيشينه موضوع پژوهش:
در زمينه حقوق‌بشر غربي و ديدگاه اسلام نسبت به حقوق‌بشر كتاب و مقالات زيادي نوشته شده كه برخي از آنها مورد بررسي قرار مي‌گيرد:
دكتر سيد محمد قاري سيد فاطمي در كتابش “حقوق‌بشر در جهان معاصر” مقوله حقوق‌بشر را در سه دفتر كلي بررسي كرده است. دفتر اول به مباحث نظري حقوق‌بشر مي‌پردازد. دفتر دوم نظام هنجاري حقوق‌بشر بين‌المللي را مورد بررسي قرار داده و دفتر سوم رابطه اسلام و حقوق‌بشر معاصر و نيز چالش‌ها و عكس‌العمل‌هاي پيش روي آن را مورد بحث قرار داده است. اگر چه در مباحث اين كتاب اشاراتي در مورد مباحث نظري حقوق‌بشر، نظام هنجاري و رابطه اسلام و حقوق‌بشر شده اما از بررسي تطبيقي بنيادهاي نظري حقوق‌بشر و رابطه آن به قرآن و نهج‌البلاغه سخن به ميان نيامده است.
امير ساعدوكيل در كتاب “حقوق‌بشر، صلح و امنيت بين‌المللي” در اين مجموعه تلاش دارد تا با بازشكافي عناصر اصلي “حقوق‌بشر” و “صلح و امنيت بين‌المللي” ارتباط بين آن دو را از رهگذر بررسي تاريخي دريابد وضمن اذعان به گوناگوني نظرات پيرامون حقوق‌بشر و حفظ صلح و امنيت بين‌المللي سعي مي‌نمايد از پيوند آن دو و تأثير يكي بر ديگري پرده بردارد. وي با بيان نظريه “صلح به مثابه يك ارزش” و “امنيت به مثابه يك سيستم” درصدد يافتن ارتباط آن دو با حقوق‌بشر است و در اين راستا به تئوري‌هاي مختلف از جمله “تئوري امنيت انساني” شامل امنيت سياسي، امنيت اقتصادي و اجتماعي، امنيت فرهنگي و امنيت زيست محيطي استناد مي‌جويد. در اين كتاب مؤلف با اينكه مبحث حقوق‌بشر را مورد بررسي قرار داده و ليكن در هيج جاي كتاب به بررسي تطبيقي حقوق‌بشر با قرآن و نهج‌البلاغه نپرداخته است.
كتاب “مباني حقوق‌بشر” به قلم مايكل فريدن ترجمه فريدون مجلسي متني تخصصي و كارشناسانه در مورد حقوق فردي و گروهي است كه برجسته‌ترين وجه آن در حقوق‌بشر متجلي مي‌شود. در اين كتاب به مفهوم حقوق، پيدايش حقوق در تفكر سياسي، ارزيابي حقوق طبيعي به عنوان الگو سرمشق حقوق‌بشر در عمل پرداخته شده است. بنابراين مي‌توان از اين كتاب در زمينه مباني حقوق‌بشر ياري جست، ولي در اين كتاب هيچ بحثي در مورد رابطه بنيادهاي نظري حقوق‌بشر با قرآن و نهج‌البلاغه به ميان نيامده است.
كتاب “حقوق‌بشر” به تدوين الهام شوشتري‌زاده، كه در آن به رويدادهاي و تحولات مربوط به حقوق‌بشر، معاهدات حقوق‌بشري، تحولات مربوط به نهادهاي منطقه‌اي و همچنين تحولات مربوط به حقوق‌بشر در آمريكا، اروپا، فلسطين، ايران و ساير كشورها پرداخته شده است. در اين پژوهش مي‌توان از مباحث پرداخته شده در اين كتاب سود جست ولي از آنجا كه به رابطه تطبيقي حقوق‌بشر با قرآن و نهج‌البلاغه نپرداخته، براي ياري رساندن به اين پژوهش كامل نمي‌باشد.
محمدرضا گلشن‌پژوه در كتاب “حقوق‌بشر در جهان: روندها، موردها و واكنش ها” به دو فرآيند تاريخي‌ و حقوقي در جهان‌شمولي حقوق‌بشر پرداخته. همچنين بررسي چالش‌هاي ديدگاه‌هاي جهانشمول و نسبت‌‌گرا ميان نسل‌هاي مختلف حقوق‌بشري، ارزيابي نگاه‌هاي متفاوت به اهميت حقوق سياسي و مدني نسبت به حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و در نهايت بررسي مقاصد توسعه يافته در حمايت از حقوق‌بشر در اين كتاب مورد بررسي قرار گرفته است و نيز تلاش شده تا نوعي نگاه كاربردي به معاهدات مهم حقوق‌بشري، نهادهاي مختلف و همچنين رويه‌هاي موجود در اين نهاده انداخته شود اما هيچ بررسي تطبيقي دربار? بنيادهاي نظري حقوق‌بشر در قرآن و نهج‌البلاغه صورت نگرفته است.

سازماندهي پژوهش
در پژوهش حاضر تلاش شده تا با استفاده از روش توصيفي- تحليلي و جمع‌آوري داده‌ها به صورت کتابخانه‌اي، به بررسي و سنجش بنيادهاي نظري و مواد اعلاميه جهاني حقوق‌بشر با مباني و آموزه‌هاي قرآن و نهج‌البلاغه پرداخته شود که شامل چهار گفتار به شرح ذيل مي‌باشد.
در گفتار اول مفاهيم و مباحث نظري بحث خواهد شد. در گفتار دوم كه به سه فصل تقسيم يافته است خاستگاه حقوق‌بشر غربي مورد بررسي واقع خواهد شد كه در فصل اول اين گفتار خاستگاه حقوق‌بشر قبل از رنسانس و در فصل دوم خاستگاه حقوق‌بشر بعد از رنسانس و در فصل سوم حقوق بشر در اسناد و مدارک غربي بحث شده است. و اما در گفتار سوم اين پژوهش كه شامل سه فصل است خاستگاه حقوق بشر اسلامي مورد بررسي واقع شده كه در فصل اول حقوق بشر در رويکرد سنتي و در فصل دوم حقوق‌بشر در رويکرد مدرن و در فصل سوم حقوق بشر در قرآن، سنت نبوي و نهج‌البلاغه مورد بحث واقع شده است. و در نهايت گفتار چهارم به بررسي و تطبيق يافته‌ها و نتيجه‌گيري اختصاص يافته است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل دوم
مباحث نظري

۱- تعريف حقوق‌بشر

تاكنون تعريفي واحد از حقوق‌بشر۱ ارائه نشده است، اما اين نكته نبايد ما را به بيراه بكشاند و اين توهم را پديد آورد كه درباره حقوق انساني اتفاق نظري وجود ندارد. در مورد پاره‌اي از اين حقوق، اختلافي نيست. به ‌عنوان مثال، همگي بر اين اعتقادند كه انسان حق حيات دارد و كسي بدون مجوز قانوني حق كشتن كسي را ندارد. اما تعداد حقوقي كه در آن اختلافي نيست، اندك است. به هر حال هر چند در تعريف حقوق‌بشر ميان كشورهاي جهان اختلاف نظر وجود دارد، اما در اين كه انسان، بطور فطري و طبيعي داراي حقوقي است كه بايد محترم شمرده شود، اختلافي وجود ندارد (عبادي، ۱۳۸۳: ۱۷).
مع‌الوصف حقوق‌بشر را مي‌توان در ساده‌ترين، كوتاه‌ترين و شايد هم دقيق‌ترين عبارت چنين تعريف كرد: “مجموعة حقوقي كه هر فردي به صرف انسان بودن دارد” .(Donnely, 1999: 608-632)
بنابراين، حقوق‌بشر آن حقوقي است كه افراد صرفاً به دليل انسان بودن استحقاق برخورداري از آن را دارند و از آنجا كه انسان بودن در كل جهان مفهومي واحد است يا حداقل بايد باشد، حقوق انساني افراد برابر است و هيچ‌گونه تبعيضي براساس نژاد، قوميت، رنگ، زبان جنسيت و مذهب كه اين تساوي حقوق را خدشه‌دار نمايد، جايز نبوده و حقوق‌بشر غيرقابل سلب و همچنين غيرقابل انتقال است. زيرا ذاتي و لازمه انسان بودن انسان است و از اين‌رو به هيچ‌وجه قابل اسقاط، سلب و واگذاري نيست.
با توجه به ويژگي حقوق‌بشر، يعني مجموعه حقوقي كه از انسانيت انسان نشأت مي‌گيرد، طبعاً به عنوان حقوق‌طبيعي هيچ قانون داخلي و هيچ معاهده بين‌المللي نمي‌تواند موجد آن بوده باشد، بلكه معاهدات و قوانين صرفاً اقدام به شناسايي و اذعان به وجود اين حقوق كرده‌اند. به اين ترتيب، نمي‌توان با توسل به خروج از معاهدات حقوق‌بشري اين حقوق را از افراد جامعه يا برخي از آنان سلب كرد، زيرا آن معاهده يا معاهدات موجد حقوق انساني نبوده‌اند (شايگان و ديگران، ۱۳۸۲: ۱۵۱).
تعاريف گوناگون ديگري از طرف دانشمندان، اشخاص و افراد ارائه گرديده كه در ذيل به چند تعريف اشاره مي‌كنيم:
۱-حقوق‌بشر، حقوق بنيادين و انتقال‌ناپذيري هستند كه براي حيات نوع بشر اساسي تلقي مي‌شود (ربكاوالاس، ۱۳۸۲: ۲۵۵).
۲- آزادي‌هاي عمومي يا حقوق و آزادي‌هاي فردي به مجموعه حقوق و امتيازاتي گفته مي‌شود كه جامعه آن را براي رشد و اعتلاي فرد لازم و ضروري شمرده، تضمين كند (طباطبائي موتمني، ۱۳۸۰: ۱۹۶).
۳- حقوق‌بشر به معناي امتيازاتي كلي است كه هر فرد انساني طبعا داراي آن است (فلسفي، بي‌تا: ۹۵).
با نتيجه‌گيري از تعاريف فوق مي‌توان بطور عام حقوق‌بشر را چنين تعريف كرد:
حقوق‌بشر مجموعه‌اي از حقوق و آزادي‌هاي است كه اساس زندگي بشر را در حوزه حيات شخصي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي تشكيل داده، از شخصيت فرد غيرقابل انفصال بوده، به هر فرد، به خاطر انسان بودن و عضويتش در جامعه تعلق مي‌گيرد كه با سلب يا فقدان آن نمي‌توان به حيث يك انسان زيست.

۲-خاستگاه‌هاي نوين حقوق بشر

الف – دين
الهيات مبنايي براي نظرية حقوق‌بشر ارائه مي‏دهد که از قانوني برتر از قانون دولت نشأت مي‏گيرد و سرچشمه آن خداوند متعال است. در توضيح مبنا بودن دين براي نظريه حقوق‌بشر مي‏توان گفت در همه اديان، انسان موجودي ارزشمند، با کرامت و به عبارتي مقدس نگريسته شده است. در عهد عتيق آمده است که آدم در “صورت الهي” آفريده شده است و اين يعني موجودات انساني مُهري الهي بر پيشاني دارند که ارزش والائي به آنها مي‏بخشد. قرآن هم در اين زمينه مي‏گويد: “و به راستي که ما به فرزندان آدم، کرامت بخشيديم” در بهاگاوارگيتا هم آمده است: “هر آن که پروردگار خويش را در اندرون هر مخلوقي مي‏بيند که بدون مرگ و زوال در ميان دنياي فاني زندگي مي‏کند: هموست که به حقيقت مي‏بيند .(Shestack, 1998: 205) از ديدگاه اديان، همه انسان‌ها در اين که آفريده خداوند هستند شريک‌اند و به عبارتي خلقت الهي به وجود بشريتي مشترک مي‏انجامد. اشتراک در خلقت و آفرينش، به جهاني بودن برخي حقوق که از منبعي ملکوتي سرچشمه مي‏گيرد منتهي مي‏شود. اين حقوق نمي‏تواند با قدرتي زوال‏پذير و اقتداري دنيوي، از انسان سلب شود. اين مفهوم در سنت يهودي، مسيحي و نيز در اسلام و ساير ادياني که مبناي الهي دارند يافت مي‏شود .(Shestack, 1998: 205)

در مورد مبناي ديني نظريه حقوق‌بشر با واقعيت‌هايي روبه‌رو هستيم:
۱- مردم جهان از لحاظ عقايد ديني يکپارچه نيستند و دين واحدي بر آنان حکومت نمي‏کند، از اين گذشته همه مردم جهان، در زمره معتقدان اديان نيستند. بنابراين نظريه ديني حقوق‌بشر در بهترين حالت آن که عصاره تمام اديان روي زمين باشد، از جهان‌شمولي کامل برخوردار نخواهد بود.

دسته بندی : 22

پاسخ دهید