۱-۱-۷-۵-۳- آثار البلاد و اخبار العباد۱۱
۱-۱-۷-۵-۴- تقويم البلدان۱۲
۱-۱-۷-۶- خراج‌نگاري‌ها۱۲
۱-۱-۷-۷- رجال‌نگاري۱۲
۱-۱-۷-۸- طبقات‌نگاري۱۳
۱-۱-۷-۹- انتساب‌نگاري۱۴
۱-۱-۷-۱۰- انساب‌نگاري۱۴
۱-۱-۸- پيشينه تحقيق و پژوهشهاي جديد؛۱۴
۱-۱-۸-۱- کتاب سادات متقدمه گيلان، تأليف محمد مهدوي لاهيجاني۱۵
۱-۱-۸-۲- کتاب جنبش زيديه در ايران، نوشته عبدالرفيع حقيقت۱۵
۱-۱-۸-۳-کتاب علويان طبرستان، تأليف ابوالفتح حکيميان۱۶
۱-۱-۸-۴- تاريخ تشيع در ايران، نوشته رسول جعفريان۱۶
۱-۱-۸-۵- تاريخ گيلان، نوشته افشين پرتو۱۶
۱-۱-۸-۶- کتاب ديلميان، تأليف سيدرضا فندرسکي۱۶
۱-۱-۸-۷- تاريخ گيلان پس از اسلام، نوشته قربان فاخته۱۷
۱-۲- مفاهيم اساسي تحقيق۱۷
۱-۲-۱- مفهوم‌شناسي شيعه و تشيع۱۷
۱-۲-۱-۱- واژه‌شناسي شيعه و تشيع۱۷
۱-۲-۱-۲- فرقه‌هاي تشيع۱۹
۱-۲-۱-۲-۱- اثناعشريه۱۹
۱-۲-۱-۲-۲- زيديه۲۰
۱-۲-۱-۲-۳- اسماعيليه۲۱
۱-۲-۱-۳- جغرافياي تاريخي تشيع۲۲
۱-۲-۲- قلمروشناسي گيل وديلم۲۴
۱-۲-۲-۱- جغرافياي تاريخي گيل وديلم۲۴
۱-۲-۲-۲- معرفي شهرها و نواحي و آباديهاي گيل وديلم۲۷
۱-۲-۲-۲-۱- لاهيجان۲۷
۱-۲-۲-۲-۲- هوسم۲۸
۱-۲-۲-۲-۳- رودبار۲۹
۱-۲-۲-۲-۴- سلاوند۲۹
۱-۲-۲-۲-۵- کوتم۳۰
۱-۲-۲-۲-۶- فومن۳۰
۱-۲-۳- واژه‌شناسي گيل وديلم۳۱
۱-۲-۳-۱- بررسي نژاد واصطلاح گيل وديلم۳۱
۱-۲-۳-۲- بررسي انتسابات گيلي وديلمي۳۳
۱-۲-۴- ويژگي‌هاي طبيعي و اجتماعي و اقتصادي گيل وديلم۳۴
فصل دوم: اسلام و تشيع در گيل وديلم ازآغاز تا افول حکومت علويان
۲-۱- پيشينه آشنايي وبرخورد ديلميان با مسلمانان۴۱
۲-۱-۱- نخستين مسلمان ديلمي۴۱
۲-۱-۲- برخورد ديلمي‌ها با مسلمانان در دوران خلفاي نخستين۴۲
۲-۱-۳- ستيز امويان با ديلميان۴۳
۲-۱-۴- ستيز عباسيان با ديلميان۴۴
۲-۲- مهاجرت و ارتباط علويان با گيل وديلم۴۵
۲-۲-۱- حضور يحيي بن‌عبدالله در ديلم۴۶
۲-۲-۱-۱-زندگي سياسي يحيي قبل از ورود به ديلم۴۶
۲-۲-۱-۲-ورود يحيي به ديلم و دلايل آن۴۸
۲-۲-۱-۳- تاثير گذاري فرهنگي يحيي در ديلم۵۰
۲-۲-۲- پناهندگي علويان به ديلم پس از شهادت امام رضا (ع)۵۱
۲-۲-۳- ارتباط قاسم بن‌ابراهيم رسي با ديلميان۵۲
۲-۲-۴- پيروان محمد بن‌قاسم علوي در ديلم۵۳
۲-۲-۵- مهاجرت علويان به ديلم پس از شهادت يحيي بن‌عمر علوي۵۳
۲-۳- دعوت ديلميان از علويان و ياري آنان در تأسيس حکومت۵۴
۲-۳-۱- دعوت و حمايت ديلميان از حسن بن‌زيد علوي۵۵
۲-۳-۱-۱- علت دعوت ديلمي‌ها از حسن بن‌زيد (داعي کبير)۵۵
۲-۳-۱-۲- پشتيباني ديلمي‌ها از حسن بن‌زيد در نبرد با طاهريان۵۶
۲-۳-۱-۳- حمايت ديلمي‌ها از داعي کبير در برابر سپاهيان خليفه عباسي۵۷
۲-۳-۱-۴- حمايت ديلميان از حسن بن‌زيد در مقابل صفاريان۵۸
۲-۳-۱-۵- اعتماد داعي کبير بر ديلميان و ميزان تاثير گذاري وي بر آنان۵۸
۲-۳-۲- پشتيباني ديلميان از حسين بن‌احمد کوکبي علوي۵۹
۲-۳-۳- تعامل ديلميان با محمد بن‌زيد۶۰
۲-۳-۳-۱- حمايت ديلميان از محمد بن‌زيد در برابر رافع بن‌هرثمه و سامانيان۶۰
۲-۳-۳-۲- اقدامات محمد بن‌زيد در گيل وديلم۶۱
۲-۳-۲- فعاليت و قيام ناصر اطروش در گيل وديلم۶۱
۲-۳-۲-۱- شخصيت‌شناسي ناصر۶۲
۲-۳-۲-۱-۱- شخصيت و ويژگيهاي فردي ناصر۶۲
۲-۳-۲-۱-۲- شخصيت علمي ناصر۶۳
۲-۳-۲-۱-۳- شخصيت مذهبي ناصر۶۵
۲-۳-۲-۱-۴- ديدگاه زيديان و مردم گيل وديلم نسبت به ناصر۶۹
۲-۳-۲-۲- فعاليتهاي ديني و فرهنگي ناصر با پشتيباني حاکم ديلم۷۱
۲-۳-۲-۳- ناصر در عرصه سياست گيل وديلم۷۴
۲-۳-۲-۳-۱- دعوت ديلمي‌ها از ناصر و حملات نخستين آنان به طبرستان۷۴
۲-۳-۲-۳-۲- اختلاف حاکم ديلم با ناصر وحمايت ديلمي‌ها از اطروش۷۵
۲-۳-۲-۳-۳- صلح ناصر با اهل سنت گيلان غربي۷۵
۲-۳-۲-۳-۴- فتح طبرستان با کمک گيل وديلم۷۶
۲-۳-۲-۳-۵- حمايت ديلميان از ناصر پس از کودتاي حسن بن‌قاسم۷۷
۲-۳-۲-۴- اقدامات اجتماعي ناصر در گيل وديلم۷۸
۲- ۳- ۲- ۴- ۱- تلاش براي گسترش عدالت در جامعه۷۸
۲-۳-۲-۴-۲- توجه جدي به فريضه امر به معروف ونهي از منکر در جامعه۷۹
۲-۳-۲-۴-۳- تلاش براي نهادينه کردن شعار اهل بيت در جامعه۷۹
۲-۳-۲-۴-۴- وضع قوانين بر بازار۷۹
۲-۳-۲-۴-۵- نظارت بر کار پزشکان و دوا فروشان۸۰
۲-۳-۲-۴-۵- احداث سازمان امور کشته شدگان در جنگ۸۰
۲-۳-۲-۵- اصلاحات اقتصادي ناصر۸۰
۲-۳-۳- امارت داعي صغير و فرزندان ناصر بر گيل و ديلم۸۱
۲-۳-۳-۱- پناه آوردن داعي صغير به گيلان پس از شکست از جعفر بن‌ناصر۸۱
۲-۳-۳-۲- پناه آوردن فرزندان ناصر به گيلان وحمايت گيل وديلم از آن دو۸۲
۲-۳-۳-۳- ورود دوباره داعي صغير به گيلان۸۲
۲-۳-۳-۴- پناه گرفتن دوباره جعفر بن‌ناصر در گيلان۸۳
۲-۳-۳-۵- اختلافات ناصري‌ها و فرجام حکومت آنان۸۳
فصل سوم؛ تشيع در گيل و ديلم (از برافتادن حکومت علويان در طبرستان تا برآمدن دولت آل کيا)
۳-۱- بررسي قيامها و حکومت‌هاي شيعي گيل وديلم تا ابتداي قرن هفتم۸۶
۳-۱-۱- قيام حسن بن‌زيد (م نيمه اول قرن ۴)در ديلم۸۷
۳- ۱ -۲- قيام زيد قاضي علوي (م نيمه اول قرن ۴) در ديلم۸۷
۳-۱-۳- قيام الثائر في الله (اول) علوي (م۳۵۰ق) در گيل و ديلم۸۸
۳-۱- ۳-۱- حمله ثائر به طبرستان با کمک ماکان بن‌کاکي.۸۹
۳-۱-۳-۲- حمله ثائر به طبرستان به درخواست استندار رستمدار۸۹
۳-۱-۳-۳- روابط ثائر علوي با وشمگير زياري۸۹
۳-۱-۳-۴- اقدامات ثائر علوي در گيل وديلم وفرجام کار او۹۰
۳-۱-۴- حکومت القائم بالحق ثائري (م ۳۵۲ق) در گيلان۹۱
۳-۱-۵- حکومت الثائر في الله دوم (م ۳۶۰ق) برگيلان۹۱
۳-۱-۶- حکومت ابومحمد ناصري (م نيمه دوم قرن ۴) در گيلان۹۲
۳-۱-۷- قيام وحکومت اميرکا ثائري (م نيمه دوم قرن ۴) در گيلان۹۲
۳-۱-۸- قيام و حکومت ابن‌داعي علوي (م۳۶۰ق) در گيل وديلم۹۳
۳-۱-۸-۱- ترک ديلم و ورود به بغداد براي علم آموزي۹۴
۳-۱-۸-۲- قيامهاي ابن‌داعي قبل از ورود به گيل وديلم۹۵
۳-۱-۸- ۳- ارتباط ابن‌داعي با آل بويه۹۶
۳- ۱- ۸ – ۴- قيام ابن‌داعي در گيل و ديلم به دعوت ديلمي ها۹۷
۳-۱- ۸- ۵- تجهيز سپاه توسط ابن‌داعي براي جهاد با روم۹۹
۳-۱- ۷- ۶- تلاش ابن‌داعي براي رفع اختلافات مذهبي زيديان گيل وديلم۹۹
۳-۱- ۸- ۶- ارتباط ابن‌داعي با اهل سنت۱۰۰
۳-۱-۹- قيام وحکومت داعي ثائري (م اواخر قرن۴) برگيلان۱۰۱
۳-۱-۱۰- قيام الثائر بالله ثائري (م اواخر قرن۴) در گيلان۱۰۱
۳-۱-۱۱- قيام هادي صغير (م اواخر قرن۴) در ديلم۱۰۲
۳-۱-۱۲- قيام المعتضد علوي (م اواخرقرن۴) در ديلم۱۰۲
۳- ۱ – ۱۳- قيام برکات علوي (م اواخرق۴) در ديلم۱۰۳
۳- ۱- ۱۴- قيام ابوالرضا علوي (م اواخر قرن۴) در ديلم۱۰۳
۳-۱- ۱۵- حکومت ابوزيد ثائري (م اواخر قرن۴) بر هوسم گيلا۱۰۴
۳-۱-۱۶- حکومت ابوالفضل ناصري (م اواخر قرن۴) در هوسم گيلان۱۰۵
۳-۱-۱۷- حکومت کيا ابوالفضل ثائري (م اواخر۴) در هوسم گيلان۱۰۵
۳- ۱- ۱۸- قيام وحکومت مؤيد بالله هاروني (م۴۱۱ق) در گيل وديلم۱۰۶
۳-۱-۱۸- ۱- زندگي نامه و سيره اجتماعي مؤيد بالله هاروني۱۰۷
۳- ۱- ۱۸- ۲- جايگاه علمي مؤيد بالله هاروني۱۰۸
۳- ۱- ۱۸- ۳- قيام مؤيد بالله هاروني در گيل وديلم۱۰۹
۳-۱-۱۸-۳-۱-قيامهاي اوليه مؤيد بالله در گيل وديلم۱۱۰
۳-۱-۱۸-۳-۲- آخرين قيام مؤيد بالله در گيل وديلم و فرجام کار وي۱۱۰
۳-۱ -۱۸- ۴- امارت ابوعلي ناصري بر گيلان از سوي مؤيد بالله۱۱۱
۳-۱-۱۸-۵- ارتباط مؤيد بالله با صاحب بن‌عباد وزير آل بويه۱۱۲
۳-۱-۱۹- قيام ابوهاشم رسي علوي (م نيمه اول قرن۵) در ديلم۱۱۳
۳-۱- ۲۰- قيام المسدد بالله علوي (م نيمه اول قرن۵) در ديلم۱۱۳
۳-۱-۲۱- قيام الراضي بالله علوي (م نيمه اول قرن۵) در ديلم۱۱۳
۳-۱-۲۲- قيام المستظهر بالله علوي (م۴۲۳ق) در لنجا ديلم۱۱۴
۳-۱-۲۳- قيام حقيني کبير (م نيمه اول قرن۵) در ديلم۱۱۵
۳-۱-۲۴- حکومت ابوطالب هاروني (م۴۲۴ق) بر گيل و ديلم۱۱۵
۳- ۱- ۲۴- ۱-زندگينامه و جايگاه علمي ابوطالب هاروني۱۱۵
۳- ۲۴- ۲- قيام و فعاليت سياسي ابوطالب هاروني در گيل وديلم۱۱۶
۳-۱-۲۵- قيام ابوالفتح ديلمي (م۴۴۳ يا ۴۵۳ق) در ديلم۱۱۸
۳-۱-۲۶- قيام المهدي لدين الله حقيني (م نيمه اول قرن۵) در ديلم۱۱۸
۳-۱-۲۷- حکومت ناصر هوسمي علوي (م۴۷۲ق) در گيل وديلم۱۱۹
۳-۱-۲۸- قيام مرشد بالله علوي (م۴۷۹ق) در ديلم۱۲۱
۳-۱-۲۹- قيام المستعين بالله علوي (م۴۷۲ق) در ديلم۱۲۲
۳-۱-۳۰- قيام هادي علوي حقيني (۴۹۰ق) در ديلم۱۲۳
۳-۱-۳۱- قيام و حکومت ابوالرضا علوي کيسمي (م اواخر قرن۵) درگيل و ديلم۱۲۴
۳-۱-۳۲- قيام و حکومت ابوطالب اخير علوي (م۵۲۰ق) در گيل و ديلم۱۲۵
۱-۳-۳۲-۱- مخالفت مردم لاهيجان و برخي علماي زيديه با او۱۲۶
۱-۳-۳۲-۲- درگيري وي با حسني گرگاني و بد رفتاري با گيلانيان۱۲۶
۳-۱-۳۲-۳- حمايت برخي از خاندان ناصر و علماي ناصري از او۱۲۷
۳-۱-۳۲-۴- درگيري او با اسماعيليان نزاري الموت۱۲۷
۳-۱-۳۲-۵- روابط او با زيديان بيرون از گيل وديلم۱۲۸
۳-۱-۳۲-۵-۱- ارتباط با حاکم زيدي عمان و اعزام نيرو به آن ديار۱۲۸
۳-۱-۳۲-۵-۲- در خواست وي از علي بن‌حمزه ‌براي ترويج امامتش در يمن۱۲۸
۳-۱-۳۲-۵-۳- درخواست از شرف الدين هادوي براي قيام در يمن۱۲۹
۳-۱-۳۲-۵-۴- اعزام برخي از علماي زيدي ايران به يمن۱۲۹
۳-۱-۳۲-۵-۵- انتصاب محسن بن‌حسن هادوي در يمن۱۳۰
۳-۱-۳۲-۶- انتقام‌جويي ابوطالب اخير از مردم صعده يمن۱۳۰
۳-۱-۳۲-۷- فرجام کار ابوطالب اخير در گيل و ديلم۱۳۱
۳-۱-۳۳- قيام حسن حسني گرگاني (م نيمه اول قرن ۶) در گيلان۱۳۱
۳-۱-۳۴- قيام ابوهاشم علوي (م ۵۲۶ق) در گيل وديلم۱۳۲
۳-۱-۳۵- قيام کيا حسن گرگاني (جرجاني) (نيمه اول قرن ۶) در ديلم۱۳۳
۱-۳-۳۶- قيام عمادالدين قزويني (احتمالاً نيمه اول قرن۶) در گيلان۱۳۴
۳-۱-۳۷- قيام اشرف بن‌زيد حسني (م۵۵۴ق) در گيلان۱۳۵
۳-۱-۳۸- حکومت ابوالرضا رسي علوي (نيمه دوم قرن۶) در گيل و ديلم۱۳۶
۳-۱-۳۹- قيام حسني غزنوي (نيمه دوم قرن ۶) در گيلان۱۳۷
۳-۱-۴۰- قيام داودي حسني (م اواخر قرن ۶) در گيلان۱۳۸
۳-۱-۴۱- قيام محمد مويدي علوي (م قرن ۶) در گيلان۱۳۹
۳-۱-۴۲- قيام المنتقم لدين الله ازرقي علوي (م قرن ۶) در گيلان۱۳۹
۳-۱-۴۳- حکومت رضا بن‌هادي علوي (م اواخر قرن ۶) در ديلم۱۳۹
۳-۱-۴۴- حکومت امير ابوطالب ثائري (م ۶۱۵ق) در گيل وديلم۱۴۰
۳-۲- افول سياسي تشيع در گيل و ديلم (از قرن هفتم تا پيدايش آل‌کيا)۱۴۰
۳-۲-۱- ارتباط شيعيان گيل وديلم با شيعيان يمن۱۴۱
۳-۲-۱-۱- دعوت امام منصوربالله يمني در بين شيعيان گيل وديلم۱۴۱
۳-۲-۱-۲- مهاجرت عالمان شيعي گيل و ديلم به يمن۱۴۳
۳-۲-۱-۲-۱- محمود بن‌علي بن‌باش ديلمي۱۴۳
۳-۲-۱-۲-۲- علامه عبدالمنصور گيلاني۱۴۳
۳-۲-۱-۲-۳- يوسف بن‌حسن ديلمي۱۴۴
۳-۲-۱-۲-۴- ابوالفتح بن‌مدافع ديلمي۱۴۴
۳-۲-۱-۲-۵- حمزه بن‌محمود گيلاني۱۴۴
۳-۲-۱-۲-۶- محمد بن‌حسن ديلمي۱۴۴
۳-۲-۱-۲-۷- داود بن‌محمد گيلاني۱۴۵
۳-۲-۱-۲-۸- احمد بن‌مير گيلاني۱۴۵
۳-۲-۱-۳- انتقال ميراث علمي شيعيان گيل و ديلم به يمن۱۴۶
۳-۲-۱-۴- نفوذ احکام علماي شيعي گيل وديلم در يمن۱۴۶
۳-۲-۱-۵- دعوت امام احمد بن‌حسين يمني در گيل و ديلم۱۴۷
۳-۲-۱-۶- روابط امام المظلل بالغمام يمني با شيعيان گيل و ديلم۱۴۷
۳-۲-۱-۷- انتقال تصوف توسط شيعيان گيل وديلم به يمن۱۴۸
۳-۲-۱-۸- اهميت مراقد علويان شيعي مذهب ايران در نزد شيعيان يمن۱۴۹
۳-۲-۱-۹- مسافرت برخي از شيعيان به گيل وديلم۱۴۹
۳-۲-۱-۹- مکاتبات علماي شيعه يمن با علماي شيعه گيل و ديلم۱۵۰
۳-۲-۲- قيام و دعوت محمد بن‌حيدر حسني (م نيمه دوم قرن ۷) در گيلان۱۵۰
۳-۲-۳- تبليغ مذهبي شيعيان در مناطق اهل سنت۱۵۱
۳-۲-۴- درگيري شيعيان زيدي با ساير مذاهب اسلامي در گيل وديلم۱۵۱
۳-۲-۴-۱- درگيري با اهل سنت۱۵۱
۳-۲-۴-۲- درگيري با اسماعيليان نزاري۱۵۲
۳-۲-۵- وضعيت شيعيان گيل و ديلم در دوره مغولان۱۵۳
۳-۲-۶- حکومت اشقري علوي (م ؟) در گيلان۱۵۴
۳-۲-۷- قيام سيد رکابزن علوي (م۷۶۶ق) در گيلان۱۵۴
۳-۲-۷-۱- حمايت اوليه وي از موسس دولت آل‌کيا۱۵۵
۳-۲-۷-۲- روابط وي با ساير حاکمان محلي گيلان۱۵۶
۳-۲-۷-۳- فرجام کار کيارکابزن حسني در گيلان۱۵۶
فصل چهارم: گونه‌شناسي مذاهب شيعي در گيل و ديلم و نقش آنها در گسترش تشيع
مقدمه۱۵۸
۴- ۱- زيديه۱۵۸
۴-۱-۱- حضور مکاتب فکري زيديان جارودي در گيل وديلم۱۵۹
۴-۱-۱-۱- مکتب ناصريه؛۱۶۰
۴-۱-۱-۲- مکتب قاسميه۱۶۱
۴-۱-۱-۳- مکتب هادويه (يحيويه)۱۶۲
۴-۱-۱-۴- مکتب مويديه (هارونيه)۱۶۳
۴-۱-۱-۵- در گيري ناصريه و قاسميه در گيل و ديلم۱۶۴
۴-۱-۲- فعاليت معتزله در گيل و ديلم۱۶۵
۴-۱-۲-۱- گرايش برخي از علويان گيل و ديلم به انديشه اعتزال۱۶۶
۴-۱-۲-۱-۱- گرايش ابن‌داعي علوي به اعتزال۱۶۷
۴-۱-۲-۱-۲- گرايش مؤيد بالله هاروني به اعتزال۱۶۷
۴-۱-۲-۱-۳- گرايش ابوطالب هاروني به اعتزال۱۶۸
۴-۱-۲-۱-۴- گرايش ابوالحسن حقيني به اعتزال۱۶۸
۴-۱-۲-۱-۵- گرايش ناصر صغير به اعتزال۱۶۸
۴-۱-۲-۲- حضور برخي از سران معتزلي در گيل و ديلم۱۶۹
۴-۱-۲-۳- تاثير گذاري انديشه اعتزالي گيل و ديلم بر ساير مذاهب گيلان۱۶۹
۴-۱-۳- احتمال تاثير پذيري ابوحامد غزالي اشعري از زيديان گيلان۱۷۰
۴-۱-۴- معرفي عالمان نامدار زيدي گيل و ديلم۱۷۱
۴-۱-۴-۱- علي بن‌اصفاهان ديلمي۱۷۱
۴-۱-۴-۲- يوسف بن‌حسن گيلاني۱۷۲
۴-۱-۴-۳- محمد بن‌يعقوب هوسمي۱۷۲
۴-۱-۴-۴- يعقوب هوسمي۱۷۲
۴-۱-۴-۵- محمد بن‌علي گيلي۱۷۳
۴-۱-۴-۶- گور بگير ديلمي۱۷۳
۴-۱-۴-۷- ابن‌تال هوسمي۱۷۳
۴-۱-۴-۸- ابوعلي بن‌آموج گيلي۱۷۴
۴-۱-۴-۹- تورانشاه بن‌خسرو شاه گيلاني۱۷۴
۴-۱-۴-۱۰- حزمي دودست۱۷۵
۴-۱-۴-۱۱- قاضي امندوار (اميدوار)۱۷۵
۴-۱-۴-۱۲- محمد بن‌صالح گيلاني۱۷۵
۴-۱-۴-۱۳- علي بن‌محمد گيلي۱۷۶
۴-۱-۴-۱۴- محمد بن‌باجويه الکوکلولي گيلاني۱۷۶
۴-۱-۴-۱۵- ابوالفضل شهرآشويه ميالفجاني۱۷۷
۴-۲- اسماعيليه۱۷۷
۴-۲-۱- بررسي فعاليتهاي مذهبي اسماعيليان در گيل وديلم پيش از ظهور حسن صباح۱۷۸
۴-۲- ۲- بررسي حضور اسماعيليان در گيل وديلم پس از حسن صباح۱۸۰
۴-۲- ۲-۱- همراهي ديلمي‌ها با حسن صباح در مصر۱۸۱

۴-۲- ۲-۲-ورود حسن صباح به قلعه الموت ديلم۱۸۱
۴-۲- ۲-۳- جانشينان ديلمي تبار حسن صباح۱۸۲
۴-۲- ۲-۴- درگيري اسماعيليان با علويان زيدي مذهب در گيل وديلم۱۸۳
۴-۲- ۲-۵- حمايت برخي از گيل وديلم از اصفهبد طبرستان در برابر اسماعيليان۱۸۳
۴-۲- ۲-۶- گرايش عده‌اي از سپاهيان ديلمي سلجوقيان به اسماعيليه۱۸۴
۴-۲- ۲-۷- ناکامي بعضي حاکمان ديلمي در برابر اسماعيليان۱۸۴
۴-۲- ۲-۸- تصرف برخي از مناطق گيل و ديلم توسط اسماعيليان الموت۱۸۴
۴-۲- ۲-۹- کشتن حسن (علي ذکره السلام) توسط يک ديلمي۱۸۵
۴-۲- ۲-۱۰- روابط اسماعيليان ديلم با اهل سنت گيلان۱۸۶
۴-۲- ۲-۱۱- روابط علاء الدين محمد نزاري با شيخ جمال الدين گيلي۱۸۶
۴-۲- ۲-۱۲- حمايت مردم ديلم از هلاکوي مغول براي فتح الموت۱۸۷
۴-۲-۳- معرفي مشاهير اسماعيلي مذهب گيل و ديلم۱۸۷
۴-۲-۳-۱- اسفار بن‌شيرويه ديلمي۱۸۷
۴-۲-۳-۲- مردآويج زياري گيلي۱۸۸
۴-۲-۳-۳- ابوطاهر اراني ديلمي۱۸۹
۴-۳- اماميه (اثناعشريه)۱۸۹
۴-۳-۱- بررسي حضور اماميه در گيل وديلم۱۸۹
۴-۳-۲- معرفي دانشوران امامي مذهب گيل وديلم۱۹۱
۴-۳-۲-۱- سلار ديلمي۱۹۱
۴-۳-۲-۲- ابوالبرکات ديلمي۱۹۲
۴-۳-۲-۳- سيد واثق بالله علوي گيلاني۱۹۲
۴-۳-۲-۴- وکيل هوسمي۱۹۳
۴-۳-۲-۵- حسن بن‌ابي الحسن ديلمي۱۹۳
۴-۳-۲-۶- رکن الدين لاهيجاني۱۹۳
۴-۳-۳- معرفي ساير عالمان شيعي گيل و ديلم۱۹۴
۴-۳-۳-۱- کيکاوس بن‌دشمن زيار ديلمي۱۹۴
۴-۳-۳-۲- لنگر بن‌منوچهر ديلمي۱۹۵
۴-۳-۳-۳- لياگوش بن‌منوچهر ديلمي۱۹۵
۴-۳-۳-۴- سيف الدوله بن‌وهسودان ديلمي۱۹۵
۴-۳-۳-۵- خسرو بن‌فيروز ديلمي۱۹۵
۴-۳-۳-۶- ابن‌بندار هوسمي۱۹۶
۴-۳-۳-۷- ابن‌حاجي شيعي۱۹۶
۴-۳-۳-۸- ابوجعفر امامي۱۹۶
خاتمه۱۹۷
فهرست منابع۲۰۰

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل اول: کليات و مفاهيم

۱-۱- کليات و شناسه تحقيق
۱-۱-۱- تبيين موضوع
عنوان موضوع اين پژوهش “بررسي تاريخ تشيع در گيلان و ديلمان از آغاز تا پيدايش آل کيا” است. در اين پژوهش تلاش مي‏شود تا تاريخ تشيع از جنبه‌هاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي از آغاز تا پيدايش آل مورد بررسي قرارگيرد.
۱-۱-۱-۱- قلمرو زماني پژوهش
دوره زماني مورد بحث يکي از مقاطع مهم تشيع است که سوي از پژوهشگران مورد بررسي جدي قرار نگرفته است. از اين‌رو در اين پژوهش به بررسي فرايند تاريخ تشيع از ابتدا تا سالهاي نخستين حکومت آل کيا پرداخته مي‏شود. چون پس از تأسيس دولت آل کيا تاريخ تشيع در گيل وديلم وارد مرحله جديدي شد. لذا به آن نمي‌پردازيم. لازم به ذکر است براي پرداختن به ورود تشيع به گيل و ديلم بررسي برخي از موضوعات مانند آشنايي ديلميان با اسلام که کمي قبل از نفوذ تشيع است نيز لازم مي‏باشد.
۱-۱-۱-۲- قلمرو مکاني پژوهش
سرزمين گيلان و ديلمان در جنوب غربي درياي خزر واقع شده است که در آنجا اقوام گيل و ديلم زندگي مي‌کنند. اين پهنه جغرافياي يکي از مهم‌ترين کانونهاي تشيع در قرون متمادي به شمار مي‌رفته است. از اين تلاش مي‌شود در اين تحقيق تاريخ تشيع در آن منطقه مورد تحليل و بررسي قرار گيرد. البته محدوده منطقه گيلان و ديلمان در زمان محدد موضوع پژوهش از محدوده فعلي گسترده‌تر بوده است و بخشهاي از استانهاي مازندران و قزوين امروزي را در بر مي‌گرفت. در اين نوشتار محدوده تاريخي گيلان وديلمان مد نظر قرار گرفته است.
۱-۱-۱-۳- قلمرو موضوعي پژوهش
موضوع اين تحقيق بررسي تاريخ تشيع در نواحي ياد شده است. در اين پژوهش از همه فرقه‌ها و نحله‌هاي شيعي که در سرزمين گيلان و ديلمان حضور داشته‌اند سخن به ميان خواهد آمد. البته به ميزان حضور و جايگاه هر يک از فرقه‌هاي تشيع در گيل و ديلم به آنان پرداخته خواهد شد.
۱-۱-۲- ضرورت واهميت پژوهش
دانسته است که پيدايش تشيع در شرق اسلامي در سده‌هاي نخستين با حضور علويان شيعي مذهب رقم خورد و منطقه کرانه‌هاي جنوبي درياي خزر نيز به ويژه نواحي گيل وديلم يکي از پايگاهها وميادين اصلي آنان به شمار مي‏رفت علويان توانستند حاکميت وسيطره اسلام شيعي را در اين سامان استوار سازند. و از سوي ديگر براي گسترش اسلام به فعاليتهاي فرهنگي و ديني دست يازيدند از اين‌رو خدمات علمي وفرهنگي ماندگاري را از خود بر جاي گذاشتند اين فعاليت‌ها وتاثير گذاري‌هاي شگرف مکتب تشيع در اين سامان موجب گرديد که پژوهنده به بررسي وتحقيق بيشتر پيرامون اين موضوع روي آورد تا ضمن معرفي قدمت هويت تشيع در اين ناحيه از عوامل موفقيت بخش وتجربيات ناموفق اين دوره از تاريخ شيعه براي پيشبرد اهداف آينده‌اش استفاده کرده و کاستي‌ها و ضعفها نيز جبران گردد.
۱-۱-۳- نوآوري پژوهش
تاکنون در اين زمينه پژوهش جامع و مستقلي صورت نگرفته است فقط چند مقاله کم مايه در اين رابطه نوشته است و در لابلاي برخي کتابها به گونه مختصر از اين موضوع سخن به ميان آمده است که در معرفي منابع وپيشينه به آنها اشاره خواهيم کرد. از اين‌رو در اين پژوهش سعي مي‏شود با بررسي و معرفي بخشي از تاريخ تشيع، زواياي پنهاني و ناشناخته جامعه شيعه درگذشته کشف گردد تا سرآغازي براي تحقيقات پسيني پژوهشگران باشد.
۱-۱-۴- پرسش‌هاي پژوهش
پرسش اصلي در اين تحقيق اين است که:
چرا و چگونه تشيع در گيلان و ديلمان ورود کرده و گسترش پيدا کرد؟
اين سوال اصلي پرسشهاي فرعي ديگري را به دنبال دارد که عبارتند از:
۱-۱-۴-۱- سادات وعلويان مهاجر چه ميزان درنفوذ و گسترش تشيع در مناطق گيل وديلم نقش داشته اند؟
۱-۱-۴-۲- بيدادگري وحملات بي امان سپاهيان اعراب که منادي اسلام غير شيعي بودند چه مقدار در پذيرفتن تشيع توسط مردم نواحي تاثير گذار بوده است؟
۱-۱-۴-۳- چه عاملي موجب ماندگاري وپايداري تشيع در اين سامان گرديد ؟
۱-۱-۴-۴- روش نهادينه وفراگير کردن مکتب تشيع درگيل وديلم توسط بزرگان ورهبران شيعي چه بوده است؟
۱-۱-۴-۵- شيعيان در اين منطقه چه مقدار در خدمات دهي علمي وفرهنگي در محيط پيراموني خويش يا حتي در کل جهان اسلام نقش داشته اند؟
۱-۱-۵- فرضيه‌هاي پژوهش؛
فرضيه اصلي ما در اين پژوهش که پاسخ سوال اصلي را نيز در بر دارد. اين است که: برخوردهاي ظالمانه خلفاي اسلامي با ديلميان و پناه آوردن علويان مخالف خلافت سني به گيل و ديلم فعاليت تبليغي آنان مردم آن در ورود و گسترش تشيع درآن سامان تاثير گذار بوده است. فرضيه‌هاي فرعي اين تحقيق آن است که؛ سادات وبزرگان شيعي با شيوه فرهنگي واخلاق عملي به تبليغ وترويج باورهاي شيعي همت گماشتند که اين امر اقبال بيش از پيش مردم به پذيرش عقايد تشيع را فراهم کرد. اهالي اين منطقه با بهره گيري از آموزه‌هاي شيعه در عرصه علم وفرهنگ وهنر خدمات ارزنده‌اي را به جهان اسلام ارائه نمودند.
۱-۱-۶- روش تحقيق و شيوه گردآوري اطلاعات
روش تحقيق اين پژوهش توصيفي و تحليلي است. اطلاعات و مطالب اين تحقيق نيز به صورت کتابخانه‌اي و ميداني گردآوري شده است.
۱-۱-۷- معرفي و بررسي منابع
در اين بخش به معرفي منابع پايه و تأليفات کهن ودست اول که در پژوهش اين اثر از آنها بهره برده شده است مي‏پردازيم واز جايگاه و ميزان بهره گيري از آن آثار سخن خواهيم گفت براي سهولت بررسي، آنها را در در چند گروه تقسيم بندي کرده وآنگاه به مهمترين منابعي که نقش اساسي در شکل دهي اين نوشتار داشته‌اند اشاره مي‏شود.
۱-۱-۷-۱- تواريخ عمومي
تواريخ عمومي يا جهاني يک نوع تاريخنگاري مرسوم در عصر اسلامي است که در آن مباحث تاريخي از خلقت آفرينش تا زمان نويسنده پيگيري شده است. معمولا سير تاريخ نويسي عمومي بر مبناي سالشماري يا بر اساس ترتيب خلفا اسلامي بوده است. نويسندگان اين نوع آثار غالبا داده‌هاي تاريخي خويش را از تک نگاري‌هاي تاريخ نگاران پيشيني خويش اخذ کرده‌اند و امروزه آن آثار در دسترس نيست. به جهت ارزشمند بودن آن تک نگاري‌هاي مفقود شده تواريخ عمومي اهميت دوچنداني پيدا کرده‌اند. در ادامه به معرفي و بررسي برخي به مهم‌ترين تواريخ عمومي اي که در اين نوشتار از آنها استفاده شده است، مي‌پردازيم.
۱-۱-۷-۱-۱- تاريخ الامم والملوک (تاريخ طبري)
تأليف محمد بن‌جرير طبري (م۳۱۰ق) که مهمترين کتاب تاريخي در جهان اسلام محسوب مي‏شود اين اثراز اخبار وحوادث، از خلقت آفرينش تا اوائل قرن چهارم را گزارش مي‏دهد که از لحاظ تفصيل وتعدد استناد داراي ارزش مي‏باشد. در بسياري از بخشهاي اين پژوهش به ويژه فصل اول که مربوط به برخورد ديلميان با مسلمانان مي‏باشد ونيز ورود سادات شيعي به گيل وديلم از اين کتاب بهره گرفته شده است.
۱-۱-۷-۱-۲- مروج الذهب
نوشته علي بن‌حسين مسعودي (م۳۴۶ق) يکي از معروفترين تاريخهاي عمومي مي‏باشد. اين کتاب نيز مانند تاريخ طبري از پيدايش خلقت شروع مي‏شود وحوادث و وقايع را تا سال ۳۴۶هجري بازگو مي‏نمايد مسعودي در اين کتاب نگاه تاريخي صرف ندارد بلکه وي از جهاتي مختلف به گذشته نگريسته از اين‌رو او اطلاعات گوناگوني از تاريخ علوم،جغرافيا،اديان، باورهاي مذهبي،کتابشناسي و ساير موضوعات بدست مي‏دهد که در نوع خودش ارزشمند است. اين تحقيق در برخي از موارد از داده‌هاي تاريخي‌اش پيرامون ورود اسلام وعلويان به ديلم،ونيز از آگاهيهاي جغرافياي‌اش استفاده کرده است.
۱-۱-۷-۱-۳- تجارب الامم
تأليف فيلسوف ورياضي دان ومورخ تحليل گر ابوعلي احمد بن‌محمد بن‌مسکويه (م۴۲۱ق) است.هدف وي از نگاشتن اين کتاب آن بوده است تا با بررسي حوادث گذشته،به اصلاح امور در حال وآينده پرداخته شود. او برخلاف تاريخ نگاران پيش از خود، کتابش را از دوره حکومت پيشداديان پادشاهان اساطيري ايران آغاز مي‏نمايد وتا سال ۳۶۹ ادامه مي‏دهد. اين تحقيق از برخي گزارش‌هاي منحصر بفرد کتاب تجارب الامم بهره برده است.
۱-۱-۷-۱-۴- الکامل في التاريخ
اين کتاب نوشته ابوالحسن علي بن‌محمد شيباني معروف به ابن‌اثير جزري (م۶۳۰) ونويسنده دو اثر معروف اسدالغابه في معرفه الصحابه و اللباب في تهذيب الانساب مي‏باشد ابن‌اثير هرچند بخشي از کتاب خود از تاريخ طبري البته با شيوه‌اي جذاب اخذ کرده است ولي علاوه براين به برخي از آثار تک نگاري‌هاي تاريخي نيز دسترسي داشته و از آنها نيز استفاده کرده است. افزون بر اين مشاهدات و حوداث زمان خود را نيز افزوده است که پژوهش حاضر از بعضي از گزاره‌هاي تاريخي آن در زمينه ورود اسلام بهره‌مند گرديده است.
۱-۱-۷-۲- فتوح نگاري
يکي از شاخه‌هاي تاريخ نگاري اسلامي، فتوح نگاري است. فتوح نگاري عمدتا از اوائل قرن سوم توسط نويسندگان مسلمان آغاز گرديد. در اين نوع کتابها از چگونگي گشايش سرزمينهاي مختلف توسط مسلمانان در دوران پس از پيامبر بحث شده است. فتوح نگاري‌ها برخي عمومي هستند مانند فتوح البلدان بلاذري و برخي درباره فتح منطقه‏اي خاص بحث کرده‌اند. مانند؛ فتوح الشام واقدي. در پژوهش پيش رو از پاره‌اي آثار اين چنيني استفاده شده است که کتاب فتوح البلدان بلاذري يکي از مهم‌ترين آنهاست. اين کتاب يکي از دو کتاب با ارزش احمد بن‌يحيي بلاذري (م۲۷۹) نويسنده کتاب پر ارج انساب الاشراف مي‏باشد که مورخ شهير مسعودي مي‏گويد؛ در اخبار فتح شهرها کتابي بهتر از آن نمي‏شناسد. بلاذري محتواي اين کتاب را با اخباري از فتح شبه جزيره عربستان آغاز مي‏نمايد. آنگاه از ساير مناطق فتح شده توسط مسلمانان،از جمله شهرهاي ايران گزارش مي‏دهد. وي در اين اثر تنها به گزارش حوادث اکتفا نمي‏کند.بلکه در زمينه وضع اجتماعي واقتصادي وتمدن وفرهنگ سرزمينهاي مفتوحه اطلاعات ارزشمندي را ارائه مي‏دهد. که در اين نوشتار از گزارشهاي او در رابطه با برخورد مسلمانان با اهالي گيل وديلم استفاده شده است.
۱-۱-۷-۳- تاريخ نگاري زيديان
زيديان جداي از انواع مختلف تاريخ نگاري مسلمانان، يک نوع تاريخ نويسي خاص خود را دنبال مي‏کردند. آن نيز تاريخ نگاري بر حول محور زندگاني وسيره امامان زيدي بود. آنان در اين راستا تأليفات ارزشمندي پديد آوردند. که گزارشهاي تاريخي در اين آثار بسيار مفيد وحتي بعضا منحصر بفرد مي‏باشد. که محققان در تحليل گزارش‌هاي تاريخي بدان نيازمند مي‏باشند. از آنجاييکه بسياري از مباحث اين تحقيق با شيعيان زيدي در گيل وديلم ارتباط دارد از اين نوع کتابها استفاده شده است که مهمترين آنان عبارتند از:
۱-۱-۷-۳-۱- کتاب المصابيح من اخبار المصطفي والمرتضي والائمه من ولدهما الطاهرين
اين اثر ابوالعباس احمد بن‌ابراهيم حسني عالم فرهيخته وشهير زيديه نگاشته است. حسني اين کتاب را تا شرح حال زيد بن‌علي به رشته تحرير در آورده بود ولي با فرا رسيدن مرگش در تأليف اين اثر نا تمام ماند. البته يکي از شاگردانش به نام علي بن‌بلال آملي با در اختيار داشتن روايات حسني اين نوشته را تکميل نمود. کتاب المصابيح را از زندگاني پيامبر آغاز مي‏شود و باگزارشي از زندگاني ناصر اطروش به پايان مي‏رسد. نويسنده کتاب در مبحث راجع به امام علي ع بخوبي واستدلالي بحث کرده است تا حقانيت آن حضرت را به اثبات برساند. نکته جالب آنکه او از حسن بن‌زيد ومحمد ابن‌زيد دو تن از داعيان علوي که پايه گذار حکومت علويان شمال بوده‌اند را در کتا ب خود نامي به ميان نياورده است. به نظر مي‏رسد وي به امامت آندو اعتقاد نداشته است. پژوهنده در بررسي حيات ناصر اطروش (م۳۰۴ق) از اين اثر بهره برده است.
۱-۱-۷-۳-۲- الافاده في التاريخ الائمه الساده
نوشته ابوطالب الناطق بالحق يحيي بن‌حسين بن‌هارون معروف به ابوطالب هاروني (م ۴۲۴ق) از ائمه ودانشمندان برجسته زيدي است. وي مدتي را نيز در گيلان وديلم امامت زيديان را بر عهده داشته است. اين کتاب تاريخ جمعي از امامان زيدي از امير المومنين (ع) تا ابوعبدالله ابن‌الداعي (م۳۶۰ق) را در بر دارد. نويسنده با بهره گيري از منابع نويسندگاني پيشيني زيديه اطلاعات قابل ملاحظه‌اي درباره برخي از امامان زيدي ازجمله ناصر اطروش وابو عبدالله ابن‌الداعي ارائه کرده است که براي اين تحقيق سودمند بوده است.
۱-۱-۷-۳-۳- الحدائق الورديه في مناقب الائمه الزيديه
تأليف حميد بن‌احمد محلي (م۶۵۲ق) اين کتاب يکي از مهم‌ترين کتابها در باره تاريخ زيديه محسوب مي‏شود. محلي در حدائق الورديه از منابع فراواني از جمله از دو کتاب فوق وسيره نگاري‌هاي ائمه زيديه بهره برده است. اين کتاب از زندگاني امام علي ع شروع وبا شرح زندگاني امام حمزه بن‌عبدالله المنصور بالله (م۶۱۴ق) به اتمام مي‏رسد. حدائق نسبت به دو اثر قبلي آگاهيهاي بيشتري را به دست مي‏دهد. محلي در خصوص اخبار داعيان وعلويان شمال،باتوجه به اين که مصادري را که همکيشان ايراني وي به يمن انتقال داده بودند گزارش‌هاي ارزنده‌اي را ارائه مي‏دهد.
۱-۱-۷-۳-۴- مآثرالابرار في تفصيل مجملات جواهر الاخبار (اللواحق النديه بالحدائق الورديه)
تأليف محمد بن‌علي زحيف معروف به “ابن فند”، (زنده در سال ۹۱۶ق) اين کتاب يکي از تاريخ نگاري‌هاي جامع و مفصل تاريخ زيديه به شمار مي‌رود. ابن‌فند اين اثر را در شرح کتاب منظوم “المجملات جواهر الاخبار” يا (کتاب بسامه) صارم الدين وزير (م ۹۱۴ق) که مشتمل اشعار تاريخي بود به رشته تحرير درآورد. اين کتاب به نوعي در تکميل کتاب الحدائق الورديه (قبلا به آن اشاره شد.) نگاشته شده است. از اين‌رو به “اللواحق النديه بالحدائق الورديه” نيز ناميده شده است. ابن‌فند کتابش را با شرح احوالات امام علي (ع) و زندگاني سياسي آن حضرت آغاز و سپس با بيان حيات سياسي و اجتماعي تک تک امامان زيديه تا عصر خويش به پايان مي‌رساند. او در اين اثر از کتابهاي تاريخي و غير تاريخي پيش از خود بهره برده است. محتواي کتاب مآثر الابرار در بسياري از موارد با کتاب “الحدائق الورديه” المحلي (م۶۵۲ق) تفاوتي ندارد. البته در موارد نادري افزوده‌هاي نسبت به الحدائق را دارا است. ولي بيشترين اهميت اين کتاب به مطالبي است که مولف پس از زمان نويسنده الحدائق، آن را در کتابش ذکر کرده است. در تحقيق پيش رو در بسياري از مطالب اين نوشتار با ارزش استفاده گرديده است.

دسته بندی : 22

پاسخ دهید