۲-۱-۳٫ مذهب ماني۱۶
۲-۱-۴٫ کرتير و ماني۱۸
۲-۱-۵٫ بهرام پسر هرمز و ماني۱۸
۲-۱-۶٫ آخرين نيايش ماني۱۹
بخش دوم : ۲-۲٫ مانويت و گسترش آن در جهان۲۱
۲-۲-۱٫ خاستگاه دين مانوي۲۱
۲-۲-۲٫ مانويان۲۳
۲-۲-۳٫ مانويت در شرق۲۵
۲-۲-۴٫ مانويت در غرب۲۶
۲-۲-۵٫ پيروان ماني۲۷
۲-۲-۶٫ توسعه مانويت و بقاياي آن۲۹
۲-۲-۷٫ فرقه ها۳۰
بخش سوم : ۲-۳٫ آثار مانويان۳۲
۲-۳-۱٫ خط و ادبيات کتب مانوي۳۲
۲-۳-۲٫ داستانهاي تمثيلي۳۵
۲-۳-۳٫ ادبيات موعظه اي۳۶

۲-۳-۴٫ نشر کتابهاي ماني در جهان۳۷
۲-۳-۵٫ آثار مانويان در حفاري تورفان۳۸
۲-۳-۶٫ خط ماني۳۹
فصل سوم : شکل گيري و ظهور مانويت۴۱
بخش اول : ۳-۱٫ سرگذشت عيسي (ع)۴۲
۳-۱-۱٫ ناصري۴۲
۳-۱-۲٫ ولادت عيسي در انجيل و قرآن (کتب مقدس)۴۲
۳-۱-۳٫ اخبار انبياء به ظهور مسيح (ع)۴۳
۳-۱-۴٫ ذکر نبوت عيسي بن مريم (ع)۴۴
۳-۱-۵٫ بعثت عيسي (ع)۴۵
۳-۱-۶٫ رسالت حضرت عيسي (ع)۴۶
۳-۱-۷٫ بروز شرک در زمان حضرت عيسي (ع)۴۷
۳-۱-۸٫ ديدگاه قرآن کريم در مورد عيسي مسيح (ع)۴۸
بخش دوم : ۳-۲٫ مسيحيت بعد از مسيح (ع)۴۸
۳-۲-۱٫ مسيحيت پس از عيسي (ع)۴۸
۳-۲-۲٫ مسيحيت در نخستين سده هاي ميلادي۵۰
۳-۲-۳٫ شاگردان عيسي مسيح (ع)۵۲
۳-۲-۴٫ انتشار و رسميت مسيحيت۵۲
۳-۲-۵٫ محيط رومي و ريشه هاي يهودي مسيحيت۵۳
بخش سوم : ۳-۳٫ شوراهاي مسيحيت۵۴
۳-۳-۱٫ شوراي داد شيوع۵۴
۳-۳-۲٫ شوراي مدائن۵۶
۳-۳-۳٫ شوراهاي سال ۴۸۴-۴۸۵-۴۸۶ (جدايي عقيدتي از غرب)۵۷
۳-۳-۴٫ مدرسه نصيبين۶۰
بخش چهارم : ۳-۴٫ کليساهاي مسيحيت۶۲
۳-۴-۱٫ وجه تسميه کليسا۶۲
۳-۴-۲٫ کليساي اورشليم نخستين تشکل رسمي مسيحيت۶۲
۳-۴-۳٫ پيامدهاي تأسيس قسطنطنيه : تشکيل امپراتوري مسيحي۶۳
۳-۴-۴٫ تقسيمات مسيحيت۶۴
۳-۴-۵٫ پيروان راه۶۴
بخش پنجم : ۳-۵٫ وضعيت مسيحيت در امپراتوري ساساني “ايران”۶۵
۳-۵-۱٫ کيش ترسايي در ايران۶۵
۳-۵-۲٫ يزدگرد و مسيحيان۶۶
۳-۵-۳٫ شروع آزارها در اواخر حکومت يزدگرد اول۶۸
۳-۵-۴٫ وضعيت مسيحيان در زمان پادشاهي بهرام پنجم۶۹
۳-۵-۵٫ کرتير و مسيحيان۷۱
۳-۵-۶٫ گسترش کليسا و مراکز مهم کليسايي۷۲
۳-۵-۷٫ زمينه هاي نسطوري شدن کليساي ايران و ايجاد شوراي مذهبي۷۳
۳-۵-۸٫ نقش بارصوما در نسطوري کردن کليساي ايران و استقلال نسطوريان از کليسا روم شرقي۷۴
۳-۵-۹٫ مسجد سنگي داراب آتشکده آذرخش۷۶
۳-۵-۱۰٫ کليساي نسطوري خارک۷۶
بخش هفتم :۳-۷٫ منابع و خط مسيحي۷۸
۳-۷-۱٫ اسناد منابع سرياني۷۸
۳-۷-۲٫ فارسي ميانه مسيحي۷۸
فصل چهارم : بررسي آموزه هاي مانوي۷۹
بخش اول : ۴-۱٫ آموزشهاي ماني۸۰
۴-۱-۱٫ مانستان۸۰
۴-۱-۲٫ آموزش هاي ماني۸۰
۴-۱-۳٫ شايست ناشايست هاي مانوي۸۳
۴-۱-۴٫ روزه هاي مانوي به قلم و.ب. هنينگ۸۵
بخش دوم: ۴-۲٫ اعتقادات مانوي۸۷
۴-۲-۱٫ سرنوشت انسان پس از مرگ۸۷
۴-۲-۲٫ نور و ظلمت۸۸
۴-۲-۳٫ آگاهي، راه رستگاري۹۳
۴-۲-۴٫ معاد و قيامت از نظر ماني۹۴
۴-۲-۵٫ بهشت و جهنم از نظر ماني۹۵
بخش سوم : ۴-۳٫ آفرينش جهان و ماه و خورشيد در مذهب ماني۹۶
۴-۳-۱٫ آفرينش جهان۹۶
۴-۳-۲٫ دولاب کيهاني۹۶
۴-۳-۳٫ خلقت ماه و خورشيد بر اساس متون مانوي۹۷
۴-۳-۴٫ صفت زمين و آسمان نوراني۹۷
۴-۳-۵٫ ايزدان اسطوره آفرينش و خويش کاري آنان۹۸
بخش چهارم : ۴-۴٫ تأثيرات مذهب ماني بر شعر شاعران۱۰۰
۴-۴-۱٫ تجلي عرفان مانوي در غزلي از حافظ۱۰۰
۴-۴-۲٫ ذکر ماني در شاهنامه فردوسي۱۰۰
بخش پنجم : ۴-۵٫ عوامل گسترش دين ماني۱۰۲
۴-۵-۱٫ معجز? ماني۱۰۲
۴-۵-۲٫ سلسله مراتب مانويان۱۰۳
۴-۵-۳٫ حکمت علمي مانويه۱۰۵
بخش ششم : ۴-۶٫ تأثير انديشه هاي ماني بر ديگر اديان و بالعکس۱۰۵
۴-۶-۱٫ مانويت و اسلام۱۰۵
۴-۶-۲٫ شعوبيه و زندقه۱۰۶
۴-۶-۳٫ جامه سپيد۱۰۸
۴-۶-۴٫ آئين گنوسي و تأثير آن در آيين ماني۱۰۹
فصل پنجم : بررسي آموزه هاي مسيحيت۱۱۱
بخش اول : ۵-۱٫ تعاليم مسيح (ع)۱۱۲
۵-۱-۱٫ کتاب مقدس۱۱۲
۵-۱-۲٫ تعاليم عيسي مسيح (ع)۱۱۲
۵-۱-۳٫ مختصري از وظايف اخلاقي۱۱۴
۵-۱-۴٫ اعتقاد به تثليث در نظر قرآن۱۱۵
بخش دوم : ۵-۲٫ شعائر هفت گانه مسيحيت۱۱۵
۵-۲-۱٫ متعه (يا ازداواج موقت)۱۱۵
۵-۲-۲٫ تعميد۱۱۶
۵-۲-۳٫ عشاءِ رباني۱۱۸
۵-۲-۴٫ تأييد۱۲۰
۵-۲-۵٫ . دست گذاري (يا درجات مقدس روحانيت)۱۲۰
۵-۲-۶ . تدهين نهايي۱۲۲
۵-۲-۷٫ توبه۱۲۳
۵-۲-۸٫ ازدواج مسيحي۱۲۵
۵-۲-۹٫ تصويب اصول مسيحيت۱۲۶
بخش سوم : ۵-۳٫ اعتقادات مسيحيت۱۲۷
۵-۳-۱٫ عبادات و نيايش در مسيحيت۱۲۷
۵-۳-۲٫ روزه گرفتن۱۲۹
۵-۳-۳٫ گناه در آئين مسيحيت۱۲۹
۵-۳-۴٫ ماهيت مرگ۱۳۱
۵-۳-۵٫ مراسم سبت نزد مسيحيان۱۳۱
۵-۳-۶٫ ذکر نشانه هاي قيامت۱۳۳
۵-۳-۷٫ تدفين در مسيحيت و مقابر عيسويان۱۳۴
بخش چهارم : ۵-۴٫ انجيل و اعياد مسيحيت۱۳۴
۵-۴-۱٫ انجيل هاي چهارگانه۱۳۴
۵-۴-۲٫ احترام به زن در انجيل و حجاب در انجيل۱۳۵
۵-۴-۳٫ مفهوم خدا نزد مسيحيان۱۳۶
۵-۴-۴٫ اعياد مسيحيت۱۳۷
بخش پنجم : ۵-۵٫ موعظه ها و پيام ها عيسي۱۳۹
۵-۵-۱٫ موعظه هاي عيسي به دوازده شاگردش۱۳۹
۵-۵-۲٫ درخت طوبي۱۴۱
۵-۵-۳٫ پيام عيسي (ع) و مسئله اسطوره شناسي۱۴۱
۵-۵-۴٫ عرفان مسيحي خداي گراي انسان نگار۱۴۳
۵-۵-۵٫ مبارزه با انحراف و تعريف۱۴۴
۵-۵-۶٫ چهار امري که موجب آرامش مي شوند۱۴۴
بخش ششم : ۵-۶٫ آموزشهاي اجتماعي عيسي (ع) و پيروان عيسي (ع) و بعضي
از فرقه ها مسيحيت۱۴۵
۵-۶-۱٫ آموزشهاي اجتماعي عيسي (ع)۱۴۵
۵-۶-۲٫ وضع اجتماعي و خرافي مسيحيان۱۴۵
۵-۶-۳٫ گفتگوها و مشاجرات مذهبي۱۴۷
۵-۶-۴٫ شريعت و آزادي روح القدس۱۴۹
۵-۶-۵٫ رسولان و اعتقاد نامه رسولان۱۵۰
۵-۶-۶٫ اعتقادات مسيحيان و مسيحيت نسطوري در ايران۱۵۳
بخش هفتم : ۵-۷٫ تأثير آموزه هاي مسيحي بر ديگر اديان و بالعکس۱۵۴
۵-۷-۱٫ مسيحيت و ويژگي هاي پسنديده آن۱۵۴
۵-۷-۲٫ ظهور انديشه هاي گنوسي و مارکيوني۱۵۵
۵-۷-۳٫ مهر پرستي و مسيحيت۱۵۶
۵-۷-۴٫ هزاره سلطنت عيسي مسيح (ع)۱۶۰
۵-۷-۵٫ دعاي اوزيريس براي خداي آفتاب (مقايسه با دين مسيح)۱۶۱
فصل ششم : بررسي تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت در عصر ساساني۱۶۲
بخش اول : ۶-۱٫ سرگذشت ماني و عيسي (ع)۱۶۳
۶-۱-۱٫ خانواده ماني و عيسي (ع)۱۶۳
۶-۱-۲٫ دوازده سالگي ماني و عيسي (ع)۱۶۳
۶-۱-۳٫ محتواي سخنان ماني و عيسي (ع) و پيروزي در ميان مردم۱۶۴
۶-۱-۴٫ دين ماني و مسيح (ع)۱۶۶
۶-۱-۵٫ نام ماني و عيسي (ع) در آيين مانويت و مسيحيت۱۶۷
بخش دوم : ۶-۲٫ تعاليم در مانويت و مسيحيت۱۶۸
۶-۲-۱٫ اساس تعاليم در آيين مانويت و مسيحيت۱۶۸
۶-۲-۲٫ بعثت ماني و عيسي (ع)۱۷۰
۶-۲-۳٫ خدا در مانويت و مسيحيت۱۷۱
۶-۲-۴٫ شيوه هاي گوناگون آموزه هاي ماني و عيسي (ع) به پيروانشان۱۷۳
۶-۲-۵٫ اعتقادات ماني و مسيح (ع)۱۷۴
۶-۲-۶٫ معجزات ماني و عيسي (ع)۱۷۶
۶-۲-۷٫ اخلاقيات و زهد و تقوي در مانويت و مسيحيت۱۷۷
۶-۲-۸٫ علم نجوم در مانويت و مسيحيت۱۷۸
بخش سوم : ۶-۳٫ سلسله اعتقادات در مانويت و مسيحيت۱۷۹
۶-۳-۱٫ معاد در مانويت و مسيحيت۱۷۹
۶-۳-۲٫ روزه و نماز و صدقه در مانويت و مسيحيت۱۷۹
۶-۳-۳٫ بهشت و جهنم در مانويت و مسيحيت۱۸۱
۶-۳-۴٫ گناه و توبه در مانويت و مسيحيت۱۸۱
۶-۳-۵٫ آيين اعتراف در مانويت و مسيحيت۱۸۲
۶-۳-۶٫ تثليث در مانويت و مسيحيت۱۸۴
۶-۳-۷٫ رستگاري و پرهيزگاري در مانويت و مسيحيت۱۸۴
۶-۳-۸٫ تعميد و عشاءِ رباني در مانويت و مسيحيت۱۸۵
۶-۳-۹٫ موضوع داستان آفرينش و خلقت ماه و خورشيد در مانويت و مسيحيت۱۸۷
۶-۳-۱۰٫ اعياد در کيش مانويت و مسيحيت۱۸۸
۶-۳-۱۱٫ اشعار و سرودهاي مذهبي در مانويت و مسيحيت۱۸۹
۶-۳-۱۲٫ دعا در مانويت و مسيحيت۱۹۰
۶-۳-۱۳٫ آيين ازدواج در مانويت و مسيحيت۱۹۰
۶-۳-۱۴٫ نور وظلمت در مانويت و مسيحيت۱۹۱
۶-۳-۱۵٫ عروج ماني و مسيح (ع) به آسمان۱۹۲
بخش چهارم : ۶-۴٫ فعاليت هاي مذهبي در مانويت و مسيحيت۱۹۲
۶-۴-۱٫ محل عبادت و فعاليت زنان در کيش مانويت و مسيحيت۱۹۲
۶-۴-۲٫ آيين تطهير و موعظه ها در مانويت و مسيحيت۱۹۵
۶-۴-۳٫ جهان بيني در کيش مانويت و مسيحيت۱۹۶
۶-۴-۴٫ گراميداشت روزهاي هفته در مانويت و مسيحيت۱۹۶
۶-۴-۵٫ پايان جهان و داوران در واپسين روزها در کيش مانويت و مسيحيت۱۹۷
۶-۴-۶٫ اسطوره ها در مانويت و مسيحيت۱۹۹
۶-۴-۷٫ حضرت آدم در کيش مانويت و مسيحيت۲۰۰
۶-۴-۸٫ توليد مثل در مانويت و مسيحيت۲۰۰
۶-۴-۹٫ وجود آثار در مانويت و مسيحيت۲۰۱
بخش پنجم : ۶-۵٫ پيروان و سلسله مراتب در مانويت و مسيحيت۲۰۲
۶-۵-۱٫ پيروان و شاگردان ماني و مسيح (ع)۲۰۲
۶-۵-۲٫ مانويت و مسيحيت پناهگاه طبقات محروم۲۰۴
۶-۵-۳٫ مبلغين مانوي و مسيحي و اختلافات ميان آنها۲۰۵
۶-۵-۴٫ شرط لازم براي مانوي شدن در مانويت و مسيحي شدن در مسيحيت۲۰۷
۶-۵-۵٫ سلسله مراتب در مانويت و مسيحيت و اعمال آنها۲۰۸
۶-۵-۶٫ مراسم سوگواري در مانويت و مسيحيت۲۱۰
بخش ششم : ۶-۶٫ تأثير اديان بزرگ در مانويت و مسيحيت۲۱۰
۶-۶-۱٫ عملکرد زرتشتيان نسبت به مانويان و مسيحيان و تأثير آن بر مذاهب۲۱۰
۶-۶-۲٫ تأثير کيش بودايي در مانويت و مسيحيت۲۱۱
۶-۶-۳٫ تأثير کيش زرواني در مانويت و مسيحيت۲۱۲
۶-۶-۴٫ تأثير آيين مهر بر مانويت و مسيحيت۲۱۳
۶-۶-۵٫ تأثير گنوسي ها و آموزه هاي مارکيوني در مانويت و مسيحيت۲۱۴
فصل هفتم: نتيجه گيري۲۱۶
نتيجه گيري۲۱۷
منابع و مآخذ۲۲۰

چکيده
دين مانوي آئيني عرفاني و ترکيبي از اديان مسيحيت، زرتشتي و گنوسي بود که در ايران بنيان گذاشته شد. در اين دين از مسيحيت “مسيح منجي” وارد شده است و از دين زرتشتي “اعتقاد به دوگانه به نيکي وبدي” و از دين بودايي “ورود اصول تناسخ” و ديگر آئين چون مهر و گنوسي نيز در عملکرد آنان تأثير گذار بود. مسيحيت که از سمت غرب به ايران راه پيدا نمود در همه جاي شاهنشاهي ساساني مراکز اسقف نشين داير کرد و مسيحيت به سرعت در ايران ريشه دوانيد. مسيحيت آميزه اي از تأثيرات يوناني، رومي و يهودي بود. مسيحيت از بعضي اديان ديگر همچون مهرپرستي و زرواني و گنوسي تأثير گرفته است که در تعاليم و عملکرد پيروان مسيحي به وضوح ديده مي شود. آنچه مانويت را مخصوصأ با آيين مسيح نزديک مي نمايد ارتباط ماني است با مذاهب گنوسي مسيحي که باعث گرديد بسياري از آموزشها و عملکرد مانويان از مسيحيت تأثير گذار باشد. و علت تأثير گذاري مانويت از مسيحيت اين بود که ماني خود را همان فارقليط معرفي نمود که مسيح به آمدنش بشارت داده بود، و شباهت تعاليم ماني و مسيح سبب گرديد که بعضي از مسيحيان به مانويت تمايل نشان دهند. عملکرد پيروان مانويت بر اساس آثار باقيمانده از آنها نشان مي دهد که ماني به خوبي از آئين مسيح خبر داشته و بسياري از تعاليم مسيح را در دين خود گنجانده است. به طور کلي تأثير مانويت از مسيحيت در مسائل اعتقادي و عملکرد پيروانشان در زندگي اجتماعي به مراتب بيشتر بوده است. اين پژوهش با توجه به ماهيت نظري آن توصيفي و تحليلي و بر اساس متدهاي متداول در علوم انساني و مطالعات تاريخي به شيوه جمع آوري داده ها انجام گرفته اين پژوهش مي تواند جنبه هاي مبهم مانويت و مسيحيت و تأثيرات اين دو آيين را تبيين نمايد.
کليد واژه : تعاليم ، عقايد ، مانوي ، مسيحي ، ساسانيان .
فصل اول :
کليات تحقيق
۱-۱٫بيان مسئله:
در اين پژوهش قصد بر آنست که به سنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي با مسيحيت در دور? ساساني پرداخته شود.
ماني در زمان شاپور اول ساساني با کسب رضايت او توانست به سرعت دين خود را در ايران گسترش داده و توسط مبلغين مانوي در شرق و غرب جهان آيين ماني توسعه پيدا کند. اعتقادات و آموزه هاي ماني در دنيا پيشرفت نمود. اين اعتقادات و آموزه ها که برگرفته از آيين گنوسي است توسط ماني و شاگردان او اشاعه داده شد. ماني دين خود را جهاني قلمداد مي کرد و خود را همان فارقليطي که مسيح به آمدنش بشارت داده بود معرفي نمود. در کيش مانوي که از زمر? آيين هاي گنوسي و عرفاني محسوب مي شود علاوه بر عناصر و آموزه هاي مزديسنايي و بودايي و زرتشتي تأثير فراوان اديان گوناگون و مختلف بين النهرين هم به وضوح ديده مي شود و اين بدان علت است که محل نشو و نما و تربيت اوليه ماني در ناحيه حاصلخيز بود. آيين مانوي در ميان اديان ايراني، آشکارترين و واضح ترين دين ثنوي است زيرا مشخص ترين اصل آن اعتقاد به دو مبدأ و دو مصدر ازلي و ابدي يعني نور و ظلمت و سه دوره ماضي، حال و آينده است. از جمله مشهور شدن ماني و سبب گرويدن مردم به وي چيرگي و مهارت او در هنر نقاشي بود. آشنايي ايرانيان با آيين مسيح که از بين النهرين و عراق وارد ايران شد، در اوايل قرن اول ميلادي صورت گرفته است و با پذيرش مردم، مسيحيان در ايران به تبليغ آيين مسيحيت همت گماشتند. عيسي (ع) تعاليم پيامبران قبل از خود را منسوخ ننمود بلکه آنها را به جا آورد و تکميل نموده است.
از جمله عوامل ارتباط بين آيين ماني و مسيحيت در اين بود که در دور? ساساني روحانيون زرتشتي نسبت به ديگر اديان سخت گيري فراوان داشته اند و بخصوص رنج و شکنجه فراوان پيروان مانويت و مسيحيت سبب گرديد که اين اديان را به يکديگر نزديکتر کرده بود. از جمله اقتباسات آيين مانويت از مسيحيت: سلسله مراتب از جمله ويژگي اسقف ها و کشيشان و … گرفته تا تعداد حواريون و شاگردان ماني، از جمله اعتقادات و آيين هاي چون اعياد و مراسم دعا خواني و بعضي از مراسم مذهبي که نمونه آن تعميد و عشاءِ رباني همه برگرفته از مسيحيت است. بيشترين تأثير مانويت بر مسيحيت اين بود که مسيحياني که به آيين ماني گرويدند او را فارليط نجات بخش خوانده اند. چون مسيح آمدن فارقليط را به پيروان خود نويد داده بود با ماني تحقق پيدا کرد و سخنان ماني در مورد عيسي (ع) و برگزيدن برخي آموزه هاي عيسي در دين خود و شباهت نام کتاب ماني با انجيل مسيح (ع) سبب شد عده اي از مسيحيان به دين ماني گرايش پيدا کنند. اما علت گرويدن عده اي از مانويان به مسيحيت آن بود که رنج و شکنجه از سوي پادشاهان ساساني و روحانيون بخصوص با تحريک کرتير و امپراتوري روم سبب گرديد که آنها در ظاهر به مسيحيت گرايش پيدا نمايند تا از آسيب ها و شکنجه هاي عمال مربوطه در امان بمانند و اين عوامل سبب گرديد که بين اين دو آيين ارتباط معنوي ايجاد شود.
۱-۲٫ اهداف تحقيق
سنجش تطبيقي در اين پژوهش درصدد است تا به روابط و تأثيرات اديان مانوي و مسيحيت بر يکديگر و ديگر اديان را آشکار سازد و ميزان شباهت ها و تفاوت ها را در اين دو آيين تبيين نمايد. بر همين اساس با توجه به گستردگي دين مانوي و مسيحي و عملکرد آنان سعي گرديده بر مبناي کشف حقايق و اثبات فرضيه هاي مطرح شده به وجوه اشتراک و افتراق آيين مانويت و مسيحيت در ايران عصر ساساني دست يافت.
۱-۳٫ طرح سؤال :
پرسش اصلي :
سنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت در عصر ساساني حول چه محور يا حوزه هايي بوده است؟
پرسش فرعي :
۱٫آيين مانويت و مسيحيت در آموزهاي ديني خود از کدام اديان تأثير پذيرفته اند؟
۲٫وجه اشتراکات و افتراقات مانويت و مسيحيت در چه مسائلي تأثير گذار بوده است؟
۳٫ آيا شرايط سياسي و مذهبي دولت ساساني عامل مهمي در روابط بين مانويت و مسيحيت بوده است؟
۱-۴٫ ارائه فرضيات :
۱٫٫ بررسي آموزه هاي مانوي با مسيحيت در عصر ساساني حول محور مناسک عبادي و اعتقادي صورت گرفته است که اين تأثيرات در اعتقادات پيروان هر دو آيين، و در زندگي روزمره و اجتماعي آنها تأثير بسزايي داشته است .
۲٫ آيين مانويت در آموزه هاي ديني خود از آموزه هاي ميترائيسم، زروانيسم، بودايي و مسيحيت تأثير پذيرفته است. اما بيشترين تأثير را از آموزه هاي زردشتي دين کهن ايران باستان گرفته است. آيين مسيحيت بعد از عيسي (ع) در آموزه ها و عملکرد پيروانش از ادياني چون زرواني، بودايي، گنوسي و مهرپرستي يا همان ميترائيسم تأثير پذيرفته است.
۳٫ وجه اشتراکات و افتراقات آيينهاي مانوي و مسيحيت در حوزه اعتقادات رفتار اجتماعي و عملکرد پيروان آنها در زندگي اجتماعي و ديني مؤثر بوده است.
۴٫ شرايط مذهبي ساساني به علت روي کار آمدن روحانيون زرتشتي که همه مقامات بالاي دولتي در اختيار خود گرفته بودند و در هم? امور مردم دخالت مي کردند، باعث ناخشنودي مردم شده و باعث گرويدن آنها به آيين هاي مانوي و مسيحي شده است و شرايط سخت و بحراني براي اديان مانوي و مسيحي توسط روحانيون زرتشتي، شکنجه و آزار و اذيت پيروان اين دو آيين سبب گرديد تا باعث روابط بين مانويت و مسيحيت شود که از جمله گرويدن عده اي مانوي به مسيحيت و بالعکس عده اي مسيحي به مانويت شود.
۱-۵٫ ادبيات تحقيق :
بررسي ساختار انديشه و اعتقادات ديني از دير باز مورد توجه بسياري از انديشمندان بوده است . چنانکه در مطالعه اديان و ريشه هاي مشترک پيدايش ارزش هاي ديني ، تعاليم و اعتقادات اغلب ناشي از ادراکات مردم است که نمايان مي کند مذهب بعنوان مسئله بسيار مهم همواره پيش روي انسانها از همان دوره هاي نخستين تاريخ وجود داشته است در اين راستا براي شناخت بهتر اعتقادات و تعاليم مانوي و مسيحيت در ايران باستان و روم باستان در عصر ساساني و مقايسه تطبيقي آموزه هاي اديان مانوي و مسيحي تا کنون کار مستقلي صورت نگرفته است . اما برخي از نويسندگان بصورت جسته و گريخته در اين موضوع گام برداشته اند که مطالب اکثر آنها شباهت زيادي باهم داشته و اختلافات کمي در جزئيات آن وجود دارد. از جمله :
۱٫ ماني و سنت مانوي: فرانسوا دکره
کتاب ماني و سنت مانوي نوشته فرانسوا دکره که توسط دکتر عباس باقري ترجمه شده است به اين دليل مهم است که نويسنده پژوهش هاي خود را در زمينه مانويت بسيار گسترده و بدون هيچ گونه پيشداوري نگارش شده است. دکره در اين کتاب کوشيده تا مسأله ماني و مانويت را مورد پژوهش قرار دهد. اين کتاب در پنج فصل نگارش شده است. که در اين فصول به شرايط سياسي و اجتماعي و ديني روزگار پيش از ماني و وقايع دوران ساساني، فرقه هاي مسيحي، سرگذشت ماني و سلسله مراتب مانويت و اعتقادات آنها پرداخته است. و در فصل پاياني کتاب نتيجه مي گيرد که مانويت در پشت اسطوره ي شگفت انگيز و ناآشنا و بيگانه اش کامل ترين کاري بوده که در راه پيدا کردن راه حلي دقيق و روشن براي مساله ي بزرگ، بدي و ستيزها بر ضد انسان انجام شده است. در واقع کيش ماني را به عنوان نمونه ي بارز ارتداد شناخته اند.
۲٫ تاريخ و عقايد نسطوريان: ليلا هوشنگي (۱۳۸۹)
اين کتاب جديدترين تأليفي است که در مورد نسطوريان انجام شده است. نويسنده با توجه با اشراف کاملي که در مورد اديان و عرفان، محتواي اصلي اين اثر را آرا و عقايد نسطوريان قرار داده است و به تاريخچه مسيحيت شرقي نيز توجه نموده است. و علاوه بر اين مسائل ذکر شده به تاريخچه نسطوريان تا عصر حاضر پرداخته است. و به اعتقادات آنها و نحوه شکل گيري کليساي نسطوري و موضوعات مرتبط با آن پرداخته است. علت ارزشمند بودن اين کتاب، وجود اعتقادات نسطوريان است.
بنابراين هيچيک از اثار فوق الذکر بصورت مستقل بسنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت نپرداخته است. از اين رو اين پژوهش مي تواند ابتکاري و جديد محسوب شود.
۱-۶٫ ابزار تحقيق :
در انجام اين پژوهش ماهيت نظري، توصيفي و تحليلي است و بر اساس متدهاي متداول (علمي) و مطالعات تاريخي صورت گرفته است. شيوه گرد آوري اطلاعات به صورت کتابخانه اي استناد از مراکز و اطلاعات آرشيويي در علوم انساني بهره گرفته شده است که از طريق فيش برداري و مراجعه به منابع مکتوب و سايتهاي اينترنتي و شبکه ها کامپيوتري، نگارنده به بررسي داده ها مبادرت نموده است. تلاش صاحب اثر اين است که عمده تأليفات نويسندگان قديم و جديد را در اين خصوص مورد مطالعه و استناد قرار دهد. اما از مواردي که مستند و متکي به اطلاعات موثق نبوده است خودداري نموده است. سپس از تجزيه و تحليل اطلاعات و پالايش و دسته بندي مطالب و تطبيق آنها و تحليل خود صاحب اثر به اين پژوهش پرداخته است.
۱-۷٫ موانع و محدوديت ها تحقيق :
غالباً محققين علوم انساني و تاريخ براي تدوين و نگارش پژوهش خويش، مشکلات و موانع بسياري پيش روي خود دارند. موضوع مورد نظر نيز از دشواري ها عاري نبوده است. از جمله :
۱٫به علت تطبيقي بودن پژوهش مورد نظر باعث گرديده که مشکلات پژوهش براي نگارنده سخت تر شده و همچنين به علت پراکندگي مطالب مورد بحث و گردآوري آنها به ويژه از خلال منابع تاريخي، کاري دشوار بوده و تطبيق دادن مطالب مورد نظر از ميان انبوه منابع و مآخذ سبب دشواري بيشتري گرديده است که موجب نوشتن مکرر مطالب مورد نظر و تحليل آنها بوده است.
۲٫ نظر به گستردگي حضور مانويان و مسيحيان نسطوري، پژوهش درباره ي اعتقادات و آموزه هاي اين اديان مستلزم بررسي در تاريخ امپراتوري روم، تاريخ پادشاهان ساسانيان و تاريخ اديان است که در هر يک از آنها، در خصوص اين اعتقادات نظرات متفاوتي بيان شده است و بخصوص در مورد مسيحيان که بعضي از نويسندگان آن به طرفداري از اين آيين پرداخته و باعث دشواري تشخيص صحيح و غلط بودن مطالب آن شده که سبب گرديده است آن مطالب با منابع و مآخذ ديگر مورد مقايسه و بررسي قرار گرفته و بعد مورد استفاده قرار گيرد.
۱-۸٫ فصل بندي پژوهش :
اين پژوهش در شش فصل ارائه گرديده که هر فصل متناسب با موضوع به بخش هايي تقسيم گرديده است:
فصل اول يا کليات : در بردارنده بيان مسئله، اهداف، پرسش ها و فرضيات،پيشينه، روش، مشکلات پژوهش و سازماندهي پژوهش و معرفي منابع و مآخذ بيان شده است.
فصل دوم : به شکل گيري و ظهور مانويت در دوران ساساني که به چهار بخش تقسيم مي شود که شامل : بخش اول: سرگذشت ماني و مقام رسالت، بخش دوم: مانويت و گسترش در جهان، بخش سوم: آثار مانويان، بخش چهارم: وضعيت مانويان در قلمرو ايران بعد از اسلام مي پردازد.
فصل سوم : به شکل گيري و ظهور مسيحيت در دوران ساساني که به هفت بخش تقسيم مي شود که شامل: بخش اول: سرگذشت عيسي (ع)، بخش دوم : مسيحيت بعد از مسيح، بخش سوم : شوراهاي مسيحيت، بخش چهارم : کليساهاي مسيحيت، بخش پنجم: وضعيت مسيحيت در امپراتوري روم، بخش ششم: وضعيت مسيحيت در امپراتوري ساساني “ايران”، بخش هفتم: منابع و خط مسيحي مي پردازد.
فصل چهارم : به بررسي آموزه هاي مانوي که به شش بخش تقسيم مي شود که شامل: بخش اول آموزشهاي ماني، بخش دوم: ا عتقادات مانوي، بخش سوم: آفرينش جهان و ماه و خورشيد در مذهب ماني، بخش چهارم: تأثيرات مذهب ماني بر شعر شاعران، بخش پنجم: عوامل گسترش دين ماني، بخش ششم: تأثير انديشه هاي ماني بر ديگر اديان و بالعکس مي پردازد.
فصل پنجم : به بررسي آموزه هاي مسيحيت که به هفت بخش تقسيم مي شود که شامل: بخش اول تعاليم مسيح، بخش دوم شعائر هفت گانه مسيحيت، بخش سوم اعتقادات مسيحيت، بخش چهارم انجيل و اعياد مسيحيت، بخش پنجم: موعظه ها و پيام ها عيسي (ع)، بخش ششم آموزشهاي اجتماعي عيسي (ع) و بعضي از فرقه هاي مسيحيت، بخش هفتم تأثير آموزه هاي مسيحي بر ديگر اديان و بالعکس مي پردازد.
فصل ششم : به بررسي تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت در عصر ساساني که شامل: بخش اول سرگذشت ماني و عيسي (ع)، بخش دوم تعاليم مانويت و مسيحيت، بخش سوم اعتقادات در مانويت و مسيحيت، بخش چهارم فعاليت هاي مذهبي در مانويت و مسيحيت، بخش پنجم پيروان و سلسله مراتب در مانويت و مسيحيت، بخش ششم اديان بزرگ بر مانويت و مسيحيت مي پردازد. نتيجه گيري و پيوست ها و فهرست منابع و مآخذ هم در پايان پژوهش قرار مي گيرد.
۱-۹٫ نقد و بررسي منابع و مآخذ تحقيق :
در ارتباط با موضوع پژوهش حاضر ، نوشتارهايي توسط محققين ايراني و خارجي در سالهاي اخير نگاشته شده که ( نگارنده ) منابع و مآخذ زيادي را مورد بررسي قرار داده از جمله منابع يوناني ، رومي ، يهودي و عربي ازآن دسته هستند. از ترجمه هاي آثار مانوي و متون مسيحي و کتبيه هاي ايران باستان نيز در اين پژوهش مورد استفاده قرار گرفته است .
۱٫ قرآن کريم
تاريخ مسيحيت به خوبي گواهي مي دهد که مسيحيان تا چه اندازه بعد از حضرت مسيح (ع) درباره او و مسأله توحيد اختلاف کردند. و بعضي گفتند: او خداست که به زمين نازل شده است و بعضي ديگرگفتند او يکي از سه ذات مقدس است (خداي پدر، خداي پسر و روح القدس). در پاسخ به اين اعتقادات در قرآن کريم در سوره حضرت مريم فرموده اند از چگونگي دميدن روح در مريم (س) و مراحل وحي و متولد شدن حضرت عيسي (ع) و سخنان او در گهواره را بيان کرده اند. در قرآن آمده که عيسي (ع) خود را بنده خاص خدا معرفي مي کند که خداوند کتاب آسماني و شرق نبوت را به او عطا نموده است. خداوند در کتاب قرآن مي فرمايد: هرگز نشايد که فرزندي اتخاذ کند،وي منزه از آن است. و بعضي از طوايف مسيح (ع) را به دليل کفر و جهل، عيسي را خدا معرفي کرده اند و يا بعضي پسر خدا خوانده اند اين مردم کافر واي بر آنها از حضورشان در روز بزرگ قيامت.
۲٫ الفهرست : محمد بن اسحاق ابن النديم
اين کتاب برگرفته از علوم پيشينيان، و سير تکامل بشر است که نهضتهاي علمي در آن جلوه گر بوده است. و بزرگترين اثر کتاب شناختي در حوزه تمدن اسلامي از قرن اول تا قرن چهارم هجري است. اثري يکتا و منحصر به فرد که در آن آثار زيادي از دوره هاي باستاني ديده مي شود. در اين کتاب مهمترين آگاهي را درباره صابئين و بخصوص مانويان و مزدکي ها و خرمي ها و ديگرمذاهب هند و چين را به خواننده ارائه مي کند. ابن نديم در اين اثر در مورد مانويت از مسائلي چون کودکي و نوجواني ماني، وحي ماني، اعتقادات و چگونگي مرگ ماني را بيان مي دارد و آثار ماني را نام برده است و در اين کتاب نام بعضي از آثار ماني ديده مي شود که در هيچ کتاب ديگري بيان نشده است. مورخان و نويسندگان صاحب اثر در بخش مانويت بيشتر مطالب خود را از کتاب الفهرست ابن النديم بهره جسته اند.
۳٫ انجيل برنابا : برگردان حيدر قلي سردار کابلي
کتاب انجيل برنابا منسوب به برنابا که از مسيحيان عصر رسولان شمرده شده است توسط سردار کابلي ترجمه شده است. شواهد تاريخي از قدمت اين انجيل خبر مي دهند. اين کتاب شامل سخنان حضرت عيسي (ع) و تعاليم به شاگردان و پيروان او، موعظه ها و اندرزهاي عيسي (ع) را بيان نموده است. البته نام برنابا در کتاب اعمال رسولان و در رسالات پولس نيز آمده است. در اين انجيل دو ويژگي برجسته ي تصريح به اصل توحيد و ذکر نام پيامبر اسلام است. در اين انجيل که داراي ۲۲۲ باب است بارها بر يگانگي خداوند تصريح شده است و الوهيت حضرت مسيح نيز به شدت انکار شده است.
۴٫ آثار الباقيه : ابوريحان بيروني
ابوريحان در اين کتاب، مبدأ تاريخ ها و گاه شماري اقوام مختلف را مورد بحث و بررسي قرار داده است. از جمله اين اقوام ـ ايراني ها ـ يوناني ها ـ يهودي ها و مسيحي ها عرب هاي زمان جاهليت و عرب هاي مسلمان نام برده و درباره اعياد هر يک به تفصيل سخن گفته است. در اين کتاب به عملکرد ماني و چگونگي به قتل رسيدن او و نام اعياد در مانويت و مسيحيت را عنوان کرده است. اين کتاب را مي توان نوعي تاريخ اديان دانست.
۵٫ زبور مانوي: برگردان از ابوالقاسم اسماعيل پور
زبور مانوي يکي از آثار ادبي، آئيني و عرفاني روزگار ساساني است که نخست به زبان سرياني سروده شده و آنگاه به زبان هاي ديگر از جمله يوناني و قبطي و انگليسي ترجمه شده است و ترجمه انگليسي آن مبناي برگردان فارسي توسط ابوالقاسم اسماعيل پور قرار گرفته است. زبور مانوي سرود? ماني و عارفان مانوي است. اطلاعات پيرامون جشن بِما، ماني، عيسي مسيح، ستايش ايزدان و ايزد بانوان مانوي مانند پدر بزرگي يا زروان، انسان قديم هرمزد بغ، نبرد نور و ظلمت، اسطوره آفرينش، دور آميختگي نور و ظلمت و پايان جهان را در بردارد. بنا به پيشگفتار مترجم نوشته هاي مانوي و بلند پايگان مانوي جزو گنجينه هاي ادبي جهان به شمار مي رود. کتاب “زبور مانوي” شامل پنج بخش به نام هاي “مزامير بما”، “مزامير براي عيسي”، “مزامير هراکليدس”، “مزامير توماس” و “مزامير پراکنده” است.
۶٫ کتاب مقدس يا عهدين
يکي از مهمترين اعتقادات مسيحيان اعتقاد به کتاب مقدس يا عهدين مي باشد. آنان معتقد هستند که اين کتاب نوشته عيسي مسيح (ع) نيست، اما به دليل عنايت روح القدس از تحريف و انحراف به دور است و تمامي آن کلام خدا و مقدس مي باشد. کتاب مقدس تنها منبع معتبر مسيحيان براي اعتقادات و باورهايشان مي باشد که مطالعه دقيق اين کتب ما را به شناخت بدعت هاي مسيحيان و تناقض هاي اين دين نزديکتر مي کند. اين کتاب شامل دو بخش عهد جديد و عهد عتيق است که عهد جديد مشتمل بر ۱۴ انجيل و يک کتاب به نام اعمال رسولان و نامه هاي پولس و چند نامه ديگر و مکاشفه يوحنا است. انجيل متي، لوقا و مرقس از اين جهت هم نوا مي گويند که حال و هواي اين سه انجيل با يکتاپرستي و توحيد بيشتر سازگار است. انجيل متي شامل چندموعظه اساسي و مسائل جزئي زيادي مانند مثال هاي خاص عيسي را بيان مي کند. انجيل مرقس کوتاه ترين انجيل است. در اين انجيل تعليمات عيسي را کمتر ذکر کرده است و بيشتر به معجزات عيسي (ع) پرداخته است. تمامي مطالب انجيل مرقس در انجيل متي و لوقا ذکر شده است. البته توضيح در انجيل مرقس مفصل تر است. انجيل لوقا که آخرين انجيل از انجيل هاي هم نوا (متي، مرقس، لوقا) نوشته شخصي است که پولس او را پزشک محبوب مي نامد. مسيح در انجيل لوقا مهربان و نجات دهنده جهان است. از ديگر ويژگي ها اين انجيل متي ماجراهاي قبل و بعد از ولادت حضرت مسيح (ع) است. سبک نگارش لوقا ادبي تر و شيواتراز کتب ديگر است. انجيل لوقا به مواردي توجه مي کند که ديگر انجيل ها توجه نمي کنند مواردي مثل غير يهوديان و زنان و گناهکاران و مسئله فقر و ثروت.
۷٫ ملل و النحل : محمد بن عبدالکريم شهرستاني
اين کتاب ارزشمند از شهرستاني در معرفي دينها و فرقه ها است. شهرستاني در اين کتاب، که مشهورترين اثر اوست، عقايد آيينها و نحله هاي مختلف را به شيوه اي سنجيده گزارش کرده است. الملل اثري بديع و پر نفوذ بود و در حوز? اديان و عقايد دانشنامه اي واقعي به شمار مي رفت که از آثار مشابه پيشين رويکرد عيني تري داشت. شهرستاني انسانها را به دو گروه تقسيم کرده است: پيروان اديان داراي کتاب مانند يهوديان، مسيحيان، مسلمانان، زردشتيان، مانويان و پيروان عقايد خود سرانه نظير فيلسوفان، دهريان، صابئين و بت پرستان و برهمنان. گروه نخست يعني اهل ديانات، کساني اند که از کتابهاي منُزَل و مياني (تورات، اناجيل، قرآن) يا آثاري مانند کتابهاي ماني و اوستا و امثال آنها پيروي مي کنند. گروه دوم يا اهل اهوا، به جاي آنکه اعتقاد خويش را از مرجعي گرفته باشد، به باورهاي بشري و ميل و هواي شخصي تکيه دارند و به خود آرايي دچارند. او در هر فصل و بخش از اين کتاب به تدريج از مباحث کلي تر و عام به طرف مباحث جزئي و خاص پيش رفته است. بخصوص به گسترش مانويت در جهان پرداخته و به پيشرفت و موفقيت مبلغين آيين مانوي اشاره نموده است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

۸٫ ايران در زمان ساسانيان : آرتور کريستن سن
ايران در زمان ساسانيان اثر آرتور کريستن سن شامل تاريخ سياسي و مدني عصر ساساني است که تاريخ سياسي موضوع اصلي اين کتاب را تشکيل داده است. تنها ايرادي که برخي از محققين به کار مؤلف مورد نظر آورده اند، شکل تلفظ نکات و عبارات پهلوي است که در بين محققين در طرز بيان آن اختلاف وجود دارد.
۹٫ تاريخ کليساي قديم در امپراتوري روم و ايران : ويليام مک الوي ميلر
تاريخ کليساي قديم در امپراتوري روم و ايران اثر ويليام مک الوي ميلر که تحقيقي است درباره ي تاريخ و سرگذشت کليسا از زمان ظهور تا قرن چهارم ميلادي در قلمرو ايران و روم است، که نام کليساها و شوراها در آن بيان شده است. نويسنده در اين کتاب به طور کاملاً آشکار به جانبداري و طرفداري از مسيحيان پرداخته است.
۱۰٫ شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان : نينا ويکتوريا پيگولوسکايا
شهرهاي ايران اثر ويکتوريا پيگولوسکايا در اين کتاب به سبب شناسايي منابع سرياني و دوره ي نخستين شاهان ساساني بسيار ارزشمند است. اطلاعات خوبي در مورد وضعيت نسطوريان به خواننده منتقل مي نمايد، که علت آن منابع سرياني عصر ساساني است.
۱۱٫ انتقال علوم يوناني به جهان عربي : دليسي اوليري
انتقال علوم يوناني به جهان عربي اثر دليسي اوليري کتابي است که چگونگي انتقال علوم يوناني را به عالم اسلام بررسي کرده است. نويسنده ي اين کتاب نيز به مناسبات فرهنگي و سياسي در عصر ساسانيان بين ايران و روم مي پردازد. اين اثر اطلاعات ارزنده اي راجع به دو فرقه نسطوريان و يعقوبيان در دوره ساساني ارائه مي دهد.
۱۲٫ تاريخ ساسانيان : شاهپور شهبازي
تاريخ ساسانيان شاپور شهبازي از جمله آثاري است که به تاريخ ساسانيان پرداخته است. ويژگي اين کتاب ترجمه بخش ساسانيان تاريخ طبري و مقايس? آن با تاريخ بلعمي است. مؤلف اين کتاب وقايع دوره ساساني را با ديد انتقادي و تحليلي بررسي نموده است. اين کتاب به دليل کثرت منابعي که در آن بکار برده ارزشمند و بي نظير است.
۱۳٫ تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تا اواسط قرن پنجم : ذبيح الله صفا
تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تا اواسط قرن پنجم اثر ذبيح الله صفا کتابي است که به بيان فعاليت هاي فرهنگي دانشمندان سرياني و مراکز علمي سرياني و ايران، و نقش نسطوريان ايراني در انتقال علوم عقلي يوناني پس از مهاجرتشان از روم به ايران بعد از فضاي مناسبي که توسط شاهان ساساني فراهم گشت و به نقش آنان در انتقال علوم عقلي از ايران به جهان اسلام مي پردازد. اين اثر اسامي دانشمندان سرياني و ايراني را بيان نموده که اطلاعات ارزشمندي را به خواننده منتقل مي کند، بسيار حائز اهميت است.
فصل دوم :
شکل گيري وظهور مانويت
بخش اول : ۲-۱ . سرگذشت ماني ومقام رسالت

دسته بندی : 22

پاسخ دهید